पश्चिम आशियातील संघर्ष

(Conflict in West Asia )

प्रस्तावना

पश्चिम आशिया (West Asia) हा प्रदेश जागतिक राजकारणातील सर्वात संवेदनशील आणि संघर्षग्रस्त भाग मानला जातो. तेलसंपत्ती, धार्मिक पवित्र स्थळे, सामरिक स्थान आणि महासत्तांचे हितसंबंध यांमुळे येथे सतत संघर्षाची परिस्थिती राहिली आहे.

हा प्रदेश केवळ प्रादेशिकच नव्हे तर जागतिक सुरक्षेचा प्रश्न बनला आहे.

 पश्चिम आशियाचे भू-राजकीय महत्त्व

1. तेलसंपत्ती – जगातील मोठ्या प्रमाणात कच्च्या तेलाचा साठा.

2. धार्मिक महत्त्व – इस्लाम, ख्रिश्चन व यहुदी धर्माची पवित्र स्थळे.

3. सामरिक स्थान – युरोप, आशिया व आफ्रिका यांचा संगमबिंदू.

4. महत्त्वाचे सामुद्रधुनी मार्ग – होर्मुझ सामुद्रधुनी (Strait of Hormuz).

 इस्रायल-पॅलेस्टाईन संघर्ष

(अ) पार्श्वभूमी

१९४८ मध्ये Israel या राष्ट्राची स्थापना झाल्यानंतर अरब-इस्रायल युद्धांना सुरुवात झाली. पॅलेस्टाईनच्या भूभागावर हक्काबाबतचा वाद हा या संघर्षाचा केंद्रबिंदू आहे.

(आ) प्रमुख युद्धे

• १९४८ चे अरब-इस्रायल युद्ध

• १९६७ चे सहा दिवसांचे युद्ध

• १९७३ चे यॉम किप्पूर युद्ध

(इ) परिणाम

• निर्वासितांचा प्रश्न

• गाझा व वेस्ट बँक विवाद

• हमास आणि इस्रायलमधील संघर्ष

हा संघर्ष आजही पूर्णपणे सुटलेला नाही.

 इराक युद्ध

२००३ मध्ये अमेरिकेने Iraq वर आक्रमण केले.

कारणे:

• कथित सामूहिक विनाशक शस्त्रे (WMD)

• दहशतवादाशी संबंध

परिणाम:

• राजकीय अस्थिरता

• सांप्रदायिक संघर्ष (सुन्नी विरुद्ध शिया)

• ISIS चा उदय

सिरियन गृहयुद्ध

२०११ मध्ये अरब स्प्रिंगच्या पार्श्वभूमीवर Syria मध्ये गृहयुद्ध सुरू झाले.

प्रमुख घटक:

• अध्यक्ष बशर अल-असद यांचे शासन

• बंडखोर गट

• ISIS

• बाह्य शक्तींचा हस्तक्षेप (रशिया, अमेरिका, इराण, तुर्की)

परिणाम:

• लाखो मृत्यू

• निर्वासित संकट

• प्रादेशिक अस्थिरता

 इराण-सौदी अरेबिया स्पर्धा

Iran (शिया बहुल) आणि Saudi Arabia (सुन्नी बहुल) यांच्यातील स्पर्धा पश्चिम आशियातील अनेक संघर्षांना कारणीभूत ठरते.

वैशिष्ट्ये:

• प्रॉक्सी युद्धे (येमेन, सिरिया)

• धार्मिक नेतृत्वाचा वाद

• प्रादेशिक वर्चस्व

येमेन संघर्ष

Yemen मध्ये हूथी बंडखोर आणि सरकारी सैन्य यांच्यात संघर्ष सुरू आहे.

• सौदी अरेबियाचा हस्तक्षेप

• इराणचा कथित पाठिंबा

• मानवतावादी संकट

 कुर्द प्रश्न

कुर्द लोक तुर्की, इराक, सिरिया आणि इराणमध्ये विखुरलेले आहेत. स्वतंत्र “कुर्दिस्तान” राज्याची मागणी दीर्घकाळापासून आहे.

यामुळे प्रादेशिक तणाव वाढतो.

तेल आणि महासत्तांचे हितसंबंध

पश्चिम आशियातील तेलसंपत्तीमुळे महासत्तांचे हस्तक्षेप वाढले.

• अमेरिका

• रशिया

• चीन

ऊर्जा सुरक्षेसाठी हा प्रदेश अत्यंत महत्त्वाचा आहे.

 दहशतवाद आणि अतिरेकी संघटना

• अल-कायदा

• ISIS

• हमास

• हिजबुल्ला

धार्मिक अतिरेकीपणा आणि राजकीय अस्थिरता यामुळे दहशतवादाला खतपाणी मिळाले.

 अरब स्प्रिंगचा प्रभाव

२०१०-११ मध्ये ट्युनिशिया पासून सुरू झालेली चळवळ इजिप्त, लिबिया, सिरिया इत्यादी देशांत पसरली.

परिणामी:

• काही ठिकाणी लोकशाही सुधारणा

• काही ठिकाणी गृहयुद्ध

• दीर्घकालीन अस्थिरता

 सैद्धांतिक विश्लेषण

(अ) वास्तववाद (Realism)

सत्तासंतुलन आणि संसाधनांवरील नियंत्रण हे संघर्षाचे मूळ कारण.

(आ) उदारमतवाद (Liberalism)

संवाद आणि आंतरराष्ट्रीय संस्थांच्या माध्यमातून तोडगा शक्य.

(इ) रचनावाद (Constructivism)

धर्म, ओळख आणि ऐतिहासिक स्मृती यांचा प्रभाव.

 मानवतावादी परिणाम

• निर्वासित समस्या

• अन्न व पाण्याची टंचाई

• आरोग्य संकट

• शिक्षणाचा अभाव

पश्चिम आशियातील संघर्ष हे केवळ प्रादेशिक वाद नसून जागतिक राजकारणाचे केंद्र आहे.

मुख्य कारणे:

• धार्मिक व सांप्रदायिक विभाजन

• तेलसंपत्ती

• महासत्तांचे हस्तक्षेप

• ऐतिहासिक सीमा-विवाद.

पश्चिम आशिया हा संघर्ष, स्पर्धा आणि सहकार्य या तिन्ही प्रक्रियांचा संगमबिंदू आहे, आणि त्याचा प्रभाव संपूर्ण जगावर पडतो.