समकालीन जागतिक राजकारणाच्या संदर्भात

सुरक्षेचे बदलते स्वरूप आणि जागतिक शांतता, सायबर सुरक्षा(Changing Nature of Security and Global Peace, Cyber Security)

भाग १ : सुरक्षेचे बदलते स्वरूप (Changing Nature of Security)

 प्रस्तावना

पूर्वी सुरक्षा म्हणजे मुख्यतः लष्करी धोका आणि सीमांचे संरक्षण असे मानले जात होते. परंतु शीतयुद्धोत्तर काळात (Post-Cold War Era) सुरक्षेची संकल्पना व्यापक झाली आहे. आता सुरक्षा ही केवळ राज्यकेंद्रित नसून मानवकेंद्रित, पर्यावरणीय, आर्थिक आणि सायबर क्षेत्रापर्यंत विस्तारलेली आहे.

२) पारंपरिक सुरक्षा (Traditional Security)

(अ) राज्यकेंद्रित दृष्टिकोन

• सीमांचे संरक्षण

• बाह्य आक्रमणापासून बचाव

• लष्करी शक्ती वाढवणे

(आ) वास्तववादी सिद्धांत (Realist Perspective)

• शक्तिसंतुलन (Balance of Power)

• शस्त्रस्पर्धा

• अण्वस्त्र प्रतिबंध (Nuclear Deterrence)

उदा. NATO आणि Warsaw Pact यांच्यातील शीतयुद्धकालीन स्पर्धा.

३) अपारंपरिक सुरक्षा (Non-Traditional Security)

(अ) मानव सुरक्षा (Human Security)

१९९४ मध्ये United Nations Development Programme ने मानव सुरक्षा संकल्पना मांडली.

मानव सुरक्षा सात घटकांवर आधारित आहे:

1. आर्थिक सुरक्षा

2. अन्न सुरक्षा

3. आरोग्य सुरक्षा

4. पर्यावरणीय सुरक्षा

5. वैयक्तिक सुरक्षा

6. सामुदायिक सुरक्षा

7. राजकीय सुरक्षा

(आ) पर्यावरणीय सुरक्षा

• हवामान बदल

• जलसंकट

• नैसर्गिक आपत्ती

उदा. United Nations च्या हवामान करारांद्वारे जागतिक प्रयत्न.

(इ) आर्थिक सुरक्षा

• जागतिक मंदी

• ऊर्जा सुरक्षेचा प्रश्न

• आर्थिक निर्बंध

उदा. World Trade Organization द्वारे व्यापार नियम.

(ई) आरोग्य सुरक्षा

• कोविड-१९ महामारी

• जागतिक आरोग्य संकट

उदा. World Health Organization ची भूमिका.

४) दहशतवाद आणि अंतर्गत संघर्ष

११ सप्टेंबर २००१ च्या हल्ल्यानंतर जागतिक सुरक्षेचे स्वरूप बदलले.

• आंतरराष्ट्रीय दहशतवाद

• धार्मिक अतिरेकीपणा

• हायब्रिड युद्ध

उदा. Al-Qaeda आणि ISIS.

५) अण्वस्त्र प्रसार (Nuclear Proliferation)

• अण्वस्त्र नियंत्रण करार

• अण्वस्त्र प्रसारबंदी करार

उदा. International Atomic Energy Agency ची तपासणी भूमिका.

भाग २ : जागतिक शांतता (Global Peace)

१) जागतिक शांततेची संकल्पना

शांतता म्हणजे केवळ युद्धाचा अभाव नव्हे, तर सामाजिक न्याय, आर्थिक समानता आणि मानवी हक्कांची हमी.

२) नकारात्मक व सकारात्मक शांतता

(अ) नकारात्मक शांतता

युद्धाचा अभाव

(आ) सकारात्मक शांतता

सामाजिक न्याय, विकास आणि समता

३) सामूहिक सुरक्षा (Collective Security)

उदा. United Nations Security Council द्वारे आंतरराष्ट्रीय शांतता राखण्याचे प्रयत्न.

४) शांतिसेना मोहिमा (Peacekeeping Operations)

United Nations Peacekeeping च्या माध्यमातून संघर्षग्रस्त देशांत स्थैर्य निर्माण.

५) प्रादेशिक संघटनांची भूमिका

• European Union

• African Union

• ASEAN

या संघटना प्रादेशिक शांतता प्रस्थापित करण्यासाठी कार्यरत आहेत.

६) शाश्वत विकास आणि शांतता

United Nations चे शाश्वत विकास उद्दिष्ट (SDGs) हे शांततेशी संबंधित आहेत.

भाग ३ : सायबर सुरक्षा (Cyber Security)

१) सायबर सुरक्षेची संकल्पना

इंटरनेट, संगणक प्रणाली, डिजिटल नेटवर्क यांचे संरक्षण म्हणजे सायबर सुरक्षा.

२) सायबर धोके

(अ) हॅकिंग

(आ) सायबर दहशतवाद

(इ) डेटा चोरी

(ई) रॅन्समवेअर

३) सायबर युद्ध (Cyber Warfare)

राज्यांदरम्यान डिजिटल माध्यमातून हल्ले.

उदा.

• रशिया-युक्रेन सायबर हल्ले

• पायाभूत सुविधांवर हल्ले

४) सायबर गुप्तचरगिरी (Cyber Espionage)

राजकीय व लष्करी माहिती चोरणे.

५) सामाजिक माध्यमांचा प्रभाव

• चुकीची माहिती (Fake News)

• निवडणूक प्रक्रियेत हस्तक्षेप

• मानसिक युद्ध

६) सायबर सुरक्षेतील आंतरराष्ट्रीय सहकार्य

• बुडापेस्ट करार (Cybercrime Convention)

• आंतरराष्ट्रीय सायबर नियमावली

७) भारताच्या दृष्टीने सायबर सुरक्षा

• डिजिटल इंडिया

• राष्ट्रीय सायबर सुरक्षा धोरण

• महत्त्वाच्या पायाभूत सुविधांचे संरक्षण

सैद्धांतिक विश्लेषण

१) वास्तववाद

सायबर क्षेत्रही सत्तासंघर्षाचे नवे रणांगण.

२) उदारमतवाद

आंतरराष्ट्रीय सहकार्य आवश्यक.

३) रचनावाद

डिजिटल ओळख, माहिती व विचारसरणीचा प्रभाव.

समकालीन जागतिक राजकारणात सुरक्षेचे स्वरूप व्यापक झाले आहे.

आज सुरक्षा म्हणजे:

• लष्करी संरक्षण

• आर्थिक स्थैर्य

• पर्यावरणीय संतुलन

• मानव विकास

• डिजिटल संरक्षण

सायबर सुरक्षा हे २१व्या शतकातील सर्वात महत्त्वाचे सुरक्षा क्षेत्र बनले आहे.