भारतीय राजकारणातील अलीकडील प्रवाह : राजकीय सुधारणा आणि निवडणूक नवकल्पना

(Recent Trends in Indian Politics: Political Reforms and Electoral Innovations)

प्रस्तावना

भारतीय लोकशाही ही जगातील सर्वात मोठी लोकशाही मानली जाते. लोकशाही व्यवस्थेचे यश हे पारदर्शक, निष्पक्ष आणि विश्वासार्ह निवडणूक प्रक्रियेवर अवलंबून असते. स्वातंत्र्यानंतर भारतामध्ये निवडणूक व्यवस्था अधिक प्रभावी, पारदर्शक आणि लोकाभिमुख करण्यासाठी विविध राजकीय सुधारणा (Political Reforms) आणि निवडणूक नवकल्पना (Electoral Innovations) राबविण्यात आल्या आहेत.

बदलत्या सामाजिक, आर्थिक आणि तांत्रिक परिस्थितीमुळे भारतीय निवडणूक व्यवस्थेत अनेक सुधारणा करण्यात आल्या. या सुधारणा लोकशाही बळकट करणे, मतदारांचा सहभाग वाढविणे, निवडणुकांमधील भ्रष्टाचार कमी करणे आणि निवडणूक प्रक्रिया अधिक विश्वासार्ह बनविणे या उद्देशाने करण्यात आल्या आहेत.

१. राजकीय सुधारणा : अर्थ आणि संकल्पना

अर्थ

राजकीय व्यवस्था अधिक पारदर्शक, उत्तरदायी, लोकाभिमुख आणि प्रभावी करण्यासाठी करण्यात येणाऱ्या बदलांना राजकीय सुधारणा म्हणतात.

उद्दिष्टे

• लोकशाही मजबूत करणे

• भ्रष्टाचार कमी करणे

• पारदर्शकता वाढविणे

• नागरिकांचा सहभाग वाढविणे

• निवडणूक प्रक्रिया निष्पक्ष बनविणे

२. भारतातील राजकीय सुधारणांची गरज

कारणे

• निवडणुकांमधील वाढता खर्च

• राजकारणाचे गुन्हेगारीकरण

• भ्रष्टाचार

• मतदार उदासीनता

• पैशाचा आणि बाहुबलाचा प्रभाव

• राजकीय पक्षांमधील अंतर्गत लोकशाहीचा अभाव

३. भारतातील प्रमुख राजकीय सुधारणा

(अ) मतदानाचे वय कमी करणे

६१ वी घटनादुरुस्ती (1988)

पूर्वी मतदानाचे वय 21 वर्षे होते.

सुधारणेनंतर:

• मतदानाचे वय 18 वर्षे करण्यात आले.

महत्त्व

• युवकांचा राजकारणातील सहभाग वाढला.

• लोकशाही अधिक प्रतिनिधिक बनली.

(आ) निवडणूक आयोगाचे सक्षमीकरण

सुधारणा

• निवडणूक आयोगाला अधिक अधिकार देण्यात आले.

• निवडणूक आचारसंहितेची अंमलबजावणी मजबूत करण्यात आली.

महत्त्व

• निष्पक्ष निवडणुका

• राजकीय पक्षांवर नियंत्रण

(इ) उमेदवारांची माहिती जाहीर करणे

सर्वोच्च न्यायालयाचा निर्णय (2002)

उमेदवारांना पुढील माहिती देणे बंधनकारक:

• शैक्षणिक पात्रता

• मालमत्ता

• गुन्हेगारी खटले

महत्त्व

• मतदारांना माहितीपूर्ण निर्णय घेता येतो.

(ई) राजकीय निधीमध्ये पारदर्शकता

सुधारणा

• राजकीय पक्षांच्या निधीची माहिती जाहीर करण्याची सक्ती

• देणग्यांचे लेखापरीक्षण

महत्त्व

• काळ्या पैशाला आळा

• आर्थिक पारदर्शकता

(उ) पक्षांतरबंदी कायदा

५२ वी घटनादुरुस्ती (1985)

उद्दिष्ट

• पक्षांतर रोखणे

• राजकीय स्थैर्य निर्माण करणे

महत्त्व

• लोकशाही नैतिकता टिकून राहते.

४. निवडणूक नवकल्पना (Electoral Innovations)

(अ) इलेक्ट्रॉनिक मतदान यंत्र (EVM)

परिचय

भारतामध्ये EVM चा वापर 1998 पासून सुरू झाला.

फायदे

• जलद मतमोजणी

• मतपत्रिकेचा खर्च कमी

• अवैध मते कमी

महत्त्व

• निवडणूक प्रक्रिया अधिक कार्यक्षम झाली.

(आ) VVPAT प्रणाली

अर्थ

Voter Verifiable Paper Audit Trail

कार्य

• मतदाराला त्याचे मत योग्य उमेदवाराला गेले आहे याची खात्री मिळते.

फायदे

• पारदर्शकता वाढते

• EVM वरील विश्वास दृढ होतो

(इ) NOTA (None of the Above)

परिचय

2013 मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाच्या निर्णयानुसार लागू.

उद्देश

मतदाराला सर्व उमेदवार नाकारण्याचा पर्याय.

महत्त्व

• मतदारांचे अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य वाढते.

(ई) मतदार फोटो ओळखपत्र (EPIC)

उद्दिष्ट

• बनावट मतदान रोखणे

फायदे

• मतदारांची अचूक ओळख

• निवडणुकीतील गैरप्रकार कमी

(उ) ऑनलाइन मतदार नोंदणी

सुविधा

• ऑनलाइन अर्ज

• मतदार यादीत नाव तपासणी

महत्त्व

• वेळेची बचत

• युवकांचा सहभाग वाढतो

(ऊ) दिव्यांग व ज्येष्ठ नागरिकांसाठी विशेष सुविधा

उपाय

• व्हीलचेअर

• रॅम्प

• घरून मतदानाची सुविधा (विशिष्ट परिस्थितीत)

महत्त्व

• समावेशक लोकशाही

(ऋ) मतदार जागरूकता कार्यक्रम

SVEEP कार्यक्रम

(Systematic Voters' Education and Electoral Participation)

उद्दिष्ट

• मतदानाचे महत्त्व पटवून देणे

परिणाम

• मतदानाची टक्केवारी वाढली.

(ए) सोशल मीडिया आणि डिजिटल प्रचार

आधुनिक प्रवाह

• फेसबुक

• यूट्यूब

• इन्स्टाग्राम

• एक्स (Twitter)

फायदे

• जलद संवाद

• मोठ्या प्रमाणावर जनसंपर्क

आव्हाने

• खोटी माहिती

• दिशाभूल करणारा प्रचार

५. अलीकडील निवडणूक सुधारणा

१. मतदार यादीचे डिजिटायझेशन

• डिजिटल मतदार यादी

• ऑनलाइन पडताळणी

२. निवडणूक खर्चावर नियंत्रण

• खर्च मर्यादा निश्चित

• खर्चाचे निरीक्षण

३. गुन्हेगारी पार्श्वभूमीची माहिती

• उमेदवारांना जाहिरात करून माहिती जाहीर करणे बंधनकारक

४. निवडणूक प्रक्रियेत तंत्रज्ञानाचा वापर

• मोबाईल अ‍ॅप्स

• वेबकास्टिंग

• डिजिटल निरीक्षण

६. राजकीय सुधारणा आणि निवडणूक नवकल्पनांचे फायदे

१. पारदर्शकता वाढली

२. निवडणूक प्रक्रियेवरील विश्वास वाढला

३. मतदानाचा टक्का वाढला

४. युवकांचा सहभाग वाढला

५. भ्रष्टाचार कमी करण्यास मदत झाली

६. लोकशाही अधिक मजबूत झाली

७. प्रशासनिक कार्यक्षमता वाढली

७. मर्यादा आणि आव्हाने

१. पैशाचा वाढता प्रभाव

२. खोट्या बातम्यांचा प्रसार

३. मतदार खरेदीचे प्रकार

४. राजकारणाचे गुन्हेगारीकरण

५. डिजिटल दरी

६. सामाजिक ध्रुवीकरण

८. भविष्यातील सुधारणा

१. राजकीय पक्षांमध्ये अंतर्गत लोकशाही

२. निवडणूक निधी पूर्णपणे पारदर्शक करणे

३. गुन्हेगारी पार्श्वभूमी असलेल्या उमेदवारांवर कठोर निर्बंध

४. मतदार शिक्षण वाढविणे

५. तंत्रज्ञानाचा सुरक्षित वापर

६. निवडणूक आयोग अधिक सक्षम करणे

भारतीय लोकशाहीच्या विकासामध्ये राजकीय सुधारणा आणि निवडणूक नवकल्पनांचे महत्त्व अनन्यसाधारण आहे. मतदानाचे वय कमी करणे, EVM, VVPAT, NOTA, ऑनलाइन मतदार नोंदणी, मतदार जागरूकता कार्यक्रम आणि निवडणूक प्रक्रियेतील तांत्रिक सुधारणा यांमुळे भारतीय निवडणूक व्यवस्था अधिक पारदर्शक, कार्यक्षम आणि लोकाभिमुख बनली आहे.

तथापि, पैशाचा प्रभाव, गुन्हेगारीकरण, खोटी माहिती आणि राजकीय ध्रुवीकरण यांसारखी आव्हाने अजूनही कायम आहेत. त्यामुळे लोकशाही मूल्यांचे संरक्षण, निवडणूक प्रक्रियेची निष्पक्षता आणि नागरिकांचा सक्रिय सहभाग यांवर भर देणे आवश्यक आहे.