निवडणुकांमधील नैतिकता आणि सुशासन

(Ethics in Elections and Good Governance)

1. प्रस्तावना

लोकशाही शासनव्यवस्थेचा पाया म्हणजे निवडणुका. निवडणुकांमधून जनतेने निवडलेले प्रतिनिधी शासन चालवतात. मात्र केवळ निवडणुका होणे पुरेसे नसून त्या नैतिक, निष्पक्ष, पारदर्शक आणि प्रामाणिक असणे तितकेच महत्त्वाचे आहे. याच ठिकाणी निवडणुकांमधील नैतिकता (Ethics in Elections) आणि सुशासन (Good Governance) या संकल्पनांचे महत्त्व अधोरेखित होते.

जर निवडणुका अनैतिक मार्गाने झाल्या, तर शासनव्यवस्थेत भ्रष्टाचार, अन्याय, पक्षपात आणि अकार्यक्षमता वाढते. याउलट, नैतिक निवडणुका झाल्यास सुशासन शक्य होते आणि लोकशाही मजबूत बनते.

2. नैतिकतेचा अर्थ (Meaning of Ethics)

नैतिकता म्हणजे योग्य-अयोग्य, चांगले-वाईट, न्याय-अन्याय यामधील फरक ओळखून वागण्याची मूल्यव्यवस्था.

राजकारणात नैतिकतेचा अर्थ असा होतो की:

• सत्तेसाठी कोणतेही चुकीचे मार्ग न अवलंबणे

• जनतेच्या हिताला सर्वोच्च प्राधान्य देणे

• प्रामाणिकपणा, सचोटी व जबाबदारी जपणे

3. निवडणुकांमधील नैतिकतेचा अर्थ

निवडणुकांमधील नैतिकता म्हणजे निवडणूक प्रक्रियेतील सर्व घटकांनी—राजकीय पक्ष, उमेदवार, मतदार, निवडणूक आयोग आणि प्रशासन—नैतिक मूल्यांचे पालन करणे.

यामध्ये पुढील बाबींचा समावेश होतो:

• स्वच्छ व निष्पक्ष प्रचार

• पैशांचा व सत्तेचा गैरवापर टाळणे

• मतदारांवर दबाव न टाकणे

• खोटी माहिती न पसरवणे

4. निवडणुकांमधील नैतिकतेचे महत्त्व

(1) लोकशाहीवरील विश्वास टिकतो

नैतिक निवडणुकांमुळे जनतेचा लोकशाही व्यवस्थेवर विश्वास वाढतो.

(2) योग्य नेतृत्वाची निवड

नैतिक वातावरणात सक्षम, प्रामाणिक व जबाबदार नेते निवडून येतात.

(3) भ्रष्टाचाराला आळा

अनैतिक निवडणुका म्हणजे भ्रष्टाचाराचे मूळ. नैतिक निवडणुका भ्रष्टाचार रोखतात.

(4) राजकीय स्थैर्य

निष्पक्ष निवडणुकांमुळे सामाजिक व राजकीय स्थैर्य निर्माण होते.

5. निवडणुकांतील अनैतिक प्रथा

भारतात आणि इतर लोकशाही देशांत निवडणुकांदरम्यान काही अनैतिक प्रथा आढळतात:

(1) पैशांचा गैरवापर

• मतदारांना पैसे, वस्तू, दारू वाटणे

• प्रचंड खर्च करून प्रचार करणे

(2) जात, धर्म व भाषा यांचा गैरवापर

• मतांचे ध्रुवीकरण करण्यासाठी समाजात तेढ निर्माण करणे

(3) गुन्हेगारीकरण

• गुन्हेगारी पार्श्वभूमी असलेले उमेदवार उभे करणे

(4) खोटी माहिती व अफवा

• सोशल मीडियाद्वारे खोटे आरोप व द्वेषपूर्ण प्रचार

(5) सरकारी यंत्रणेचा गैरवापर

• सत्ताधारी पक्षाने प्रशासकीय साधनसंपत्तीचा वापर करणे

6. आदर्श आचारसंहिता (Model Code of Conduct)

निवडणुकांतील नैतिकता राखण्यासाठी निवडणूक आयोगाने आदर्श आचारसंहिता लागू केली आहे.

आदर्श आचारसंहितेची वैशिष्ट्ये:

• सरकारी घोषणांवर बंदी

• मतदारांना प्रलोभने देण्यास मनाई

• द्वेषमूलक भाषणांवर निर्बंध

• सरकारी यंत्रणेचा निष्पक्ष वापर

7. निवडणूक आयोगाची भूमिका

भारताचा निवडणूक आयोग हा निवडणुकांतील नैतिकतेचा रक्षक आहे.

निवडणूक आयोगाची कार्ये:

• निष्पक्ष निवडणुका घेणे

• आचारसंहिता अंमलात आणणे

• तक्रारींचे निवारण

• मतदारांमध्ये जनजागृती करणे

8. सुशासनाचा अर्थ (Meaning of Good Governance)

सुशासन म्हणजे असे शासन जे:

• लोककेंद्रित असते

• पारदर्शक व जबाबदार असते

• कायद्याच्या चौकटीत कार्य करते

• सर्वसमावेशक विकास साधते

संयुक्त राष्ट्रसंघानुसार, सुशासन ही प्रशासनाची अशी पद्धत आहे जी जनतेच्या गरजांना प्रतिसाद देते.

9. सुशासनाची प्रमुख वैशिष्ट्ये

(1) पारदर्शकता

शासनाच्या निर्णयप्रक्रियेत स्पष्टता असणे.

(2) जबाबदारी

शासक व प्रशासक जनतेपुढे उत्तरदायी असणे.

(3) कायद्याचे राज्य

सर्व नागरिक कायद्यापुढे समान असणे.

(4) सहभाग

जनतेचा निर्णयप्रक्रियेत सक्रिय सहभाग.

(5) कार्यक्षमता व परिणामकारकता

मर्यादित संसाधनांचा योग्य वापर.

10. निवडणुका आणि सुशासन यांचा परस्परसंबंध

निवडणुका आणि सुशासन यांचा अतूट संबंध आहे.

• नैतिक निवडणुका → योग्य प्रतिनिधी → सुशासन

• अनैतिक निवडणुका → अकार्यक्षम नेतृत्व → कुशासन

म्हणूनच सुशासनाची सुरुवात ही निवडणुकांपासूनच होते.

11. निवडणुकांतील नैतिकता सुशासनाला कशी मदत करते?

(1) उत्तरदायी नेतृत्व

नैतिक मार्गाने निवडून आलेले नेते जनतेच्या अपेक्षांप्रती जबाबदार राहतात.

(2) धोरणांमध्ये जनहित

स्वच्छ निवडणुकांमुळे लोकाभिमुख धोरणे राबवली जातात.

(3) भ्रष्टाचारविरोधी शासन

अनैतिक मार्गाने सत्ता मिळवलेली नसल्याने भ्रष्टाचार कमी होतो.

12. भारतातील निवडणुकांतील नैतिकतेसमोरील आव्हाने

• वाढता निवडणूक खर्च

• सोशल मीडियाचा गैरवापर

• गुन्हेगारीकरण

• मतदारांमधील उदासीनता

• शिक्षण व जनजागृतीचा अभाव

13. निवडणुकांमधील नैतिकता वाढवण्यासाठी उपाय

(1) कडक कायदे व अंमलबजावणी

निवडणूक खर्च व भ्रष्ट आचारांवर कठोर शिक्षा.

(2) मतदार जागरूकता

शिक्षित व सजग मतदार अनैतिकता रोखू शकतात.

(3) राजकीय पक्षांची जबाबदारी

पक्षांनी स्वच्छ प्रतिमा असलेले उमेदवार उभे करणे.

(4) तंत्रज्ञानाचा योग्य वापर

ई-व्होटिंग, सीसीटीव्ही, सोशल मीडिया मॉनिटरिंग.

14. विद्यार्थ्यांची भूमिका

महाविद्यालयीन विद्यार्थी हे भविष्यातील मतदार व नेते आहेत.

विद्यार्थी करू शकतात:

• नैतिक मतदानाचा प्रचार

• खोट्या बातम्यांविरोधात जागरूकता

• लोकशाही मूल्यांचे संवर्धन

निवडणुकांमधील नैतिकता आणि सुशासन या दोन संकल्पना परस्परावलंबी आहेत. नैतिक निवडणुका झाल्याशिवाय सुशासन शक्य नाही आणि सुशासनाशिवाय लोकशाही अपूर्ण आहे. भारतासारख्या विशाल लोकशाही देशात निवडणुकांमधील नैतिक मूल्ये जोपासणे ही काळाची गरज आहे. जनतेचा सहभाग, निवडणूक आयोगाची सक्रियता आणि राजकीय इच्छाशक्ती यांमुळेच नैतिक निवडणुका आणि प्रभावी सुशासन प्रत्यक्षात उतरू शकते.