मतदार पडताळणीयोग्य कागदी लेखा प्रणाली 

(Voter Verifiable Paper Audit Trail – VVPAT)

१. प्रस्तावना

लोकशाही व्यवस्थेचे यश मोठ्या प्रमाणात निवडणूक प्रक्रियेच्या विश्वासार्हतेवर अवलंबून असते. मतदाराने दिलेले मत योग्य उमेदवारालाच गेले आहे, याची खात्री मिळणे ही लोकशाहीतील अत्यंत महत्त्वाची बाब आहे. भारतात इलेक्ट्रॉनिक मतदान यंत्रे (EVM) वापरात आल्यानंतर निवडणूक प्रक्रिया जलद, सुलभ आणि खर्चिकदृष्ट्या किफायतशीर झाली. मात्र कालांतराने EVM संदर्भात पारदर्शकता, पडताळणी आणि विश्वास याबाबत काही शंका उपस्थित झाल्या.

याच पार्श्वभूमीवर Voter Verifiable Paper Audit Trail (VVPAT) ही प्रणाली सुरू करण्यात आली. VVPAT मुळे मतदाराला स्वतःच्या मताची कागदी पावती पाहता येते आणि त्यामुळे निवडणूक प्रक्रियेतील पारदर्शकता व विश्वासार्हता अधिक बळकट झाली आहे.

२. VVPAT म्हणजे काय? (अर्थ व संकल्पना)

VVPAT (मतदार पडताळणीयोग्य कागदी लेखा प्रणाली) म्हणजे अशी व्यवस्था की—

मतदाराने EVM वर दिलेल्या मताची कागदी पावती (Paper Slip) छापली जाते, जी मतदाराला काही सेकंद दिसते आणि नंतर ती सुरक्षित पेटीत साठवली जाते.

ही पावती मतदाराला हे सिद्ध करते की—

• त्याचे मत कोणत्या उमेदवाराला गेले

• EVM मध्ये मत योग्य प्रकारे नोंदवले गेले

VVPAT ही EVM ची पूरक प्रणाली असून ती स्वतंत्रपणे कार्य करत नाही.

३. VVPAT सुरू करण्यामागील पार्श्वभूमी

३.१ EVM संदर्भातील वाद

• काही राजकीय पक्षांनी EVM हॅक होऊ शकते असा आरोप केला

• मतदाराला थेट कागदी पुरावा नसल्याने शंका निर्माण झाल्या

• निवडणूक निकालांवर अविश्वास व्यक्त केला गेला

३.२ न्यायालयीन हस्तक्षेप

• विविध याचिकांद्वारे सर्वोच्च न्यायालयात मागणी

• “मतदाराला स्वतःच्या मताची पडताळणी करण्याचा अधिकार आहे” असा युक्तिवाद

३.३ सर्वोच्च न्यायालयाचा निर्णय

• २०१३ मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाने VVPAT वापरण्याचे निर्देश दिले

• EVM + VVPAT प्रणाली लोकशाहीसाठी आवश्यक असल्याचे स्पष्ट केले

४. VVPAT प्रणालीचा विकास आणि अंमलबजावणी

• VVPAT प्रणालीचे डिझाइन Election Commission of India (ECI) च्या मार्गदर्शनाखाली करण्यात आले

• उत्पादन :

  • भारत इलेक्ट्रॉनिक्स लिमिटेड (BEL)

  • इलेक्ट्रॉनिक्स कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया लिमिटेड (ECIL)

टप्प्याटप्प्याने अंमलबजावणी—

• २०१३ : प्रायोगिक वापर

• २०१७ : काही विधानसभा निवडणुकांत वापर

• २०१९ लोकसभा निवडणूक : देशभरात सर्व मतदारसंघांत VVPAT अनिवार्य

५. VVPAT ची रचना (Structure of VVPAT)

VVPAT यंत्र हे EVM शी जोडलेले असते आणि त्यात पुढील घटक असतात—

1. प्रिंटर युनिट – मताची पावती छापते

2. पारदर्शक खिडकी (Viewing Window) – मतदाराला पावती दिसते

3. साठवण पेटी (Drop Box) – छापलेली पावती आत पडते

4. सील प्रणाली – छेडछाड टाळण्यासाठी

६. VVPAT कसे कार्य करते? (Working of VVPAT)

VVPAT ची कार्यपद्धती पुढीलप्रमाणे आहे—

1. मतदार EVM वरील बटण दाबतो

2. संबंधित उमेदवाराचे नाव व चिन्ह VVPAT मध्ये छापले जाते

3. पावती सुमारे ७ सेकंद पारदर्शक खिडकीत दिसते

4. नंतर पावती आपोआप बंद पेटीत पडते

5. मतदार पावती हातात घेत नाही

6. मतदान प्रक्रिया पूर्ण होते

७. VVPAT वापरण्यामागील उद्दिष्टे

VVPAT प्रणाली सुरू करण्यामागील प्रमुख उद्दिष्टे—

1. मतदाराचा विश्वास वाढवणे

2. निवडणूक प्रक्रियेत पारदर्शकता आणणे

3. EVM वरील आरोप व वाद कमी करणे

4. मतांची स्वतंत्र पडताळणी शक्य करणे

5. लोकशाही मूल्यांचे संरक्षण

८. VVPAT चे फायदे (Advantages of VVPAT)

८.१ मतदाराला खात्री

• मतदार स्वतः पाहतो की मत कोणाला गेले

• “माझे मत वाया गेले नाही” ही भावना निर्माण होते

८.२ पारदर्शकता

• कागदी पुराव्यामुळे निवडणूक प्रक्रिया अधिक खुली

• शंका आणि अफवा कमी होतात

८.३ मतांची पडताळणी

• गरज पडल्यास VVPAT स्लिप्स मोजता येतात

• EVM निकालाशी तुलना शक्य

८.४ निवडणूक वाद कमी

• निकालांवर विश्वास वाढतो

• न्यायालयीन वाद कमी होण्यास मदत

९. VVPAT आणि मतमोजणी प्रक्रिया

सध्या भारतात—

• प्रत्येक विधानसभा मतदारसंघात ५ मतदान केंद्रांतील VVPAT स्लिप्सची यादृच्छिक तपासणी केली जाते

• सर्वोच्च न्यायालयाच्या निर्देशानुसार ही प्रक्रिया अमलात आहे

• EVM आणि VVPAT निकालात फरक आढळल्यास सखोल तपासणी केली जाते

१०. VVPAT ची मर्यादा आणि टीका

१०.१ वेळखाऊ प्रक्रिया

• VVPAT स्लिप्स मोजणे वेळखाऊ

• मोठ्या प्रमाणावर मोजणी केल्यास निकाल उशिरा लागू शकतो

१०.२ तांत्रिक अडचणी

• प्रिंटर जाम होणे

• कागद अडकणे

• उष्णतेमुळे बिघाड

१०.३ संपूर्ण मोजणीची मागणी

• काही पक्ष संपूर्ण VVPAT मोजणीची मागणी करतात

• निवडणूक आयोग खर्च व वेळेचे कारण देत मर्यादा घालतो

११. VVPAT आणि निवडणूक आयोगाची भूमिका

निवडणूक आयोगाने पुढील उपाय केले आहेत—

1. मशीन सीलिंग आणि कडक सुरक्षा

2. निवडणूक कर्मचाऱ्यांचे प्रशिक्षण

3. मतदानपूर्व ‘मॉक पोल’

4. यादृच्छिक तपासणी

5. न्यायालयीन निर्देशांचे पालन

१२. VVPAT आणि सर्वोच्च न्यायालय

सर्वोच्च न्यायालयाने—

• VVPAT वापर लोकशाहीसाठी आवश्यक ठरवला

• “मतदाराचा विश्वास सर्वोपरि आहे” असे नमूद केले

• मात्र संपूर्ण VVPAT मोजणी व्यवहार्य नसल्याचेही मान्य केले

१३. आंतरराष्ट्रीय अनुभव

• काही देशांनी EVM + Paper Trail स्वीकारले

• काही देशांनी केवळ मतपत्रिका प्रणाली कायम ठेवली

• भारताची VVPAT प्रणाली जगातील सर्वात मोठ्या निवडणूक प्रक्रियेत वापरली जाणारी प्रणाली आहे

१४. VVPAT आणि भारतीय लोकशाही

VVPAT मुळे—

• मतदार सहभाग वाढण्यास मदत

• निवडणूक प्रक्रियेवरील विश्वास दृढ

• लोकशाही अधिक मजबूत

१५. सुधारणा व भविष्यातील दिशा

1. VVPAT मोजणीचा व्याप वाढवणे

2. तांत्रिक दर्जा अधिक सुधारणा

3. जनजागृती कार्यक्रम

4. स्वतंत्र तांत्रिक ऑडिट

5. संशोधन आणि नवकल्पना

Voter Verifiable Paper Audit Trail (VVPAT) ही भारतीय निवडणूक व्यवस्थेतील एक अत्यंत महत्त्वाची सुधारणा आहे. EVM वरील विश्वास वाढवण्यासाठी, निवडणूक प्रक्रियेत पारदर्शकता आणण्यासाठी आणि मतदाराला स्वतःच्या मताची खात्री देण्यासाठी VVPAT प्रणाली उपयुक्त ठरली आहे. काही मर्यादा असूनही, योग्य सुधारणा आणि न्यायालयीन मार्गदर्शनामुळे VVPAT ही भारतीय लोकशाहीची मजबूत आधारशिला बनत आहे.

“मतदाराचा विश्वास हा लोकशाहीचा आत्मा आहे, आणि VVPAT हा त्या विश्वासाचा कागदी पुरावा आहे.”