आंतरराष्ट्रीय संबंध - अर्थ, स्वरूप आणि व्याप्ती (International Relations - Meaning, Nature, and Scope)
आंतरराष्ट्रीय संबंध - अर्थ, स्वरूप आणि व्याप्ती
प्रस्तावना
आधुनिक राज्यशास्त्रामध्ये आंतरराष्ट्रीय संबंध हे एक अत्यंत महत्त्वाचे आणि व्यापक अभ्यासक्षेत्र आहे. जगातील विविध राज्ये, आंतरराष्ट्रीय संघटना, प्रादेशिक संघटना, बहुराष्ट्रीय कंपन्या, स्वयंसेवी संस्था, सामाजिक चळवळी, प्रसारमाध्यमे आणि इतर राज्येतर घटक यांच्यामध्ये सतत विविध प्रकारचे संबंध आणि परस्परसंवाद घडत असतात.
या संबंधांमध्ये केवळ मैत्री किंवा सहकार्यच नसते, तर संघर्ष, स्पर्धा, युद्ध, शांतता, वाटाघाटी, व्यापार, आर्थिक अवलंबित्व, राजनय, सुरक्षा, मानवी हक्क, पर्यावरण, तंत्रज्ञान आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाण यांचाही समावेश असतो.
पूर्वी आंतरराष्ट्रीय संबंधांचा अभ्यास प्रामुख्याने युद्ध, शांतता, सत्ता, राष्ट्रीय हित आणि राज्यांमधील राजनय यांपुरता मर्यादित होता. परंतु विसाव्या शतकातील दोन महायुद्धे, शीतयुद्ध, अण्वस्त्रांचा विकास, संयुक्त राष्ट्रसंघाची स्थापना, वसाहतवादाचा अंत, जागतिकीकरण, आर्थिक परस्परावलंबित्व, माहिती-तंत्रज्ञान आणि सायबर क्षेत्राचा विकास यामुळे आंतरराष्ट्रीय संबंधांचे स्वरूप मोठ्या प्रमाणात बदलले.
म्हणून आधुनिक काळात आंतरराष्ट्रीय संबंधांचा अभ्यास करताना केवळ राज्य-राज्य संबंधांचा विचार पुरेसा ठरत नाही. त्याऐवजी राज्ये, आंतरराष्ट्रीय संघटना आणि विविध राज्येतर घटक यांच्यातील बहुआयामी संबंधांचा अभ्यास करणे आवश्यक ठरते.
आंतरराष्ट्रीय संबंधांची संकल्पना
शब्दशः अर्थ
आंतरराष्ट्रीय संबंध हा शब्द दोन भागांपासून बनलेला आहे:
आंतरराष्ट्रीय — राष्ट्रांच्या किंवा राज्यांच्या सीमांपलीकडे असलेले.
संबंध — दोन किंवा अधिक घटकांमधील परस्पर व्यवहार, संपर्क किंवा परस्परसंवाद.
त्यामुळे साध्या अर्थाने,
विविध राज्ये आणि इतर आंतरराष्ट्रीय घटक यांच्यामधील परस्पर संबंधांचा अभ्यास म्हणजे आंतरराष्ट्रीय संबंध होय.
मात्र ही व्याख्या आधुनिक आंतरराष्ट्रीय संबंधांची संपूर्ण व्याप्ती स्पष्ट करत नाही. कारण आजच्या काळात राज्यांव्यतिरिक्त अनेक घटक आंतरराष्ट्रीय व्यवहारांमध्ये सक्रिय आहेत.
आंतरराष्ट्रीय संबंधांचा व्यापक अर्थ
व्यापक अर्थाने,
राज्ये तसेच राज्येतर घटक यांच्यामध्ये राष्ट्रीय सीमांच्या पलीकडे निर्माण होणाऱ्या राजकीय, आर्थिक, लष्करी, राजनैतिक, कायदेशीर, सामाजिक, सांस्कृतिक, पर्यावरणीय आणि तांत्रिक संबंधांचा पद्धतशीर अभ्यास म्हणजे आंतरराष्ट्रीय संबंध होय.
या व्यापक अर्थामध्ये तीन मूलभूत प्रश्नांचा विचार केला जातो:
१. कोणते घटक सहभागी आहेत?
उदा. राज्ये, आंतरराष्ट्रीय संघटना, बहुराष्ट्रीय कंपन्या, स्वयंसेवी संस्था इत्यादी.
२. त्यांच्यात कोणत्या प्रकारचे संबंध आहेत?
उदा. संघर्ष, सहकार्य, स्पर्धा, वाटाघाटी इत्यादी.
३. कोणते प्रश्न महत्त्वाचे आहेत?
उदा. सुरक्षा, व्यापार, पर्यावरण, मानवी हक्क, तंत्रज्ञान इत्यादी.
आंतरराष्ट्रीय संबंधांच्या प्रमुख व्याख्या व विचारवंत
आंतरराष्ट्रीय संबंधांची एकच सर्वमान्य व्याख्या नाही. वेगवेगळ्या विचारवंतांनी त्यांच्या सैद्धांतिक दृष्टिकोनानुसार या विषयाचे स्वरूप स्पष्ट केले आहे.
क्विन्सी राइट
क्विन्सी राइट यांनी आंतरराष्ट्रीय संबंधांचा संबंध राष्ट्रांमधील परस्परसंवाद, संघर्ष, युद्ध आणि शांततेशी जोडला.
त्यांच्या विचारांमधून आंतरराष्ट्रीय संबंध हे केवळ राजनैतिक संबंध नसून संघर्ष आणि सहकार्याच्या व्यापक प्रक्रियेचा अभ्यास आहे, हे स्पष्ट होते.
पामर आणि पर्किन्स
पामर आणि पर्किन्स यांच्या दृष्टिकोनातून आंतरराष्ट्रीय संबंधांमध्ये राज्यांमधील परस्परसंवादाबरोबरच आंतरराष्ट्रीय संस्थांची, परराष्ट्र धोरणाची, सत्ता-संबंधांची आणि राजनयाची भूमिका महत्त्वाची ठरते.
हॅन्स मॉर्गेन्थाऊ
हॅन्स मॉर्गेन्थाऊ हे वास्तववादी विचारप्रवाहातील महत्त्वाचे विचारवंत आहेत.
त्यांच्या मते आंतरराष्ट्रीय राजकारण समजून घेण्यासाठी:
सत्ता
राष्ट्रीय हित
संघर्ष
सुरक्षा
या संकल्पना अत्यंत महत्त्वाच्या आहेत.
मॉर्गेन्थाऊ यांच्या विचारांमुळे आंतरराष्ट्रीय संबंधांच्या अभ्यासात सत्तेचे राजकारण हा महत्त्वाचा विषय बनला.
स्टॅन्ली हॉफमन
स्टॅन्ली हॉफमन यांनी सार्वभौम राज्यांच्या परस्परसंवादातून निर्माण होणाऱ्या आंतरराष्ट्रीय राजकीय व्यवस्थेवर भर दिला.
त्यांच्या दृष्टिकोनातून राज्यांची सार्वभौमता, आंतरराष्ट्रीय व्यवस्था आणि राज्यांमधील राजकीय संबंध यांचे महत्त्व स्पष्ट होते.
आंतरराष्ट्रीय संबंध आणि आंतरराष्ट्रीय राजकारण
या दोन संकल्पना परस्पर संबंधित असल्या तरी त्या समान नाहीत.
आंतरराष्ट्रीय संबंध
ही अधिक व्यापक संकल्पना आहे.
यामध्ये:
राजकीय संबंध
आर्थिक संबंध
सामाजिक संबंध
सांस्कृतिक संबंध
कायदेशीर संबंध
पर्यावरणीय संबंध
तांत्रिक संबंध
लष्करी संबंध
यांचा समावेश होतो.
आंतरराष्ट्रीय राजकारण
ही तुलनेने संकुचित संकल्पना आहे.
यामध्ये मुख्यतः:
सत्ता
राष्ट्रीय हित
संघर्ष
युद्ध
शांतता
सुरक्षा
राजनय
परराष्ट्र धोरण
यांचा अभ्यास केला जातो.
उदाहरण
दोन देशांमधील संरक्षण सहकार्य — आंतरराष्ट्रीय राजकारण
दोन देशांमधील सांस्कृतिक देवाणघेवाण — आंतरराष्ट्रीय संबंध
दोन देशांमधील व्यापार — आंतरराष्ट्रीय संबंध तसेच आंतरराष्ट्रीय राजकीय अर्थव्यवस्था
त्यामुळे,
आंतरराष्ट्रीय राजकारण हा आंतरराष्ट्रीय संबंधांचा एक महत्त्वाचा भाग आहे; परंतु आंतरराष्ट्रीय संबंधांची व्याप्ती आंतरराष्ट्रीय राजकारणापेक्षा अधिक व्यापक आहे.
आंतरराष्ट्रीय संबंधांचा ऐतिहासिक विकास
आंतरराष्ट्रीय संबंध हे आधुनिक शैक्षणिक क्षेत्र असले तरी विविध राजकीय समुदायांमधील संबंध प्राचीन काळापासून अस्तित्वात आहेत.
प्राचीन भारतातील आंतरराष्ट्रीय संबंधांचे विचार
प्राचीन भारतात राज्यांमधील संबंधांविषयी अत्यंत महत्त्वपूर्ण विचार आढळतात.
कौटिल्य यांच्या अर्थशास्त्रामध्ये:
राज्यांचे परस्परसंबंध
शेजारी राज्ये
मित्र आणि शत्रू
युद्ध
शांतता
तह
राजदूत
गुप्तचर व्यवस्था
परराष्ट्र धोरण
यांचा विचार करण्यात आला आहे.
मंडल सिद्धांत
कौटिल्य यांच्या मंडल सिद्धांतामध्ये राज्याच्या शेजारील राज्यांशी असलेल्या संबंधांचे विश्लेषण केले जाते.
यामुळे प्राचीन भारतीय राजकीय विचारांमध्ये राष्ट्रीय हित, सत्ता आणि परराष्ट्र धोरण यांचा विचार अस्तित्वात होता, हे स्पष्ट होते.
प्राचीन ग्रीसमधील आंतरराष्ट्रीय संबंध
प्राचीन ग्रीसमध्ये अनेक नगरराज्ये अस्तित्वात होती.
या नगरराज्यांमध्ये:
युद्ध
शांतता
तह
आघाड्या
राजनय
स्पर्धा
यांचा विकास झाला.
थ्युसीडिडीज
थ्युसीडिडीज यांनी अथेन्स आणि स्पार्टा यांच्यातील युद्धाचे विश्लेषण केले.
त्यांच्या विश्लेषणात:
सत्ता
भीती
हितसंबंध
सामर्थ्याचे संतुलन
यांना महत्त्व देण्यात आले.
त्यामुळे त्यांना आधुनिक वास्तववादी विचारांचे एक महत्त्वाचे पूर्वसूरी मानले जाते.
रोमन काळ
रोमन परंपरेमध्ये जनसमुदायांचा कायदा (Jus Gentium) ही संकल्पना विकसित झाली.
विविध लोकसमुदाय आणि राज्यांशी संबंधित कायदेशीर व्यवहारांच्या विकासामुळे पुढील काळातील आंतरराष्ट्रीय कायद्याच्या विकासासाठी बौद्धिक आधार निर्माण झाला.
मध्ययुगीन काळ
मध्ययुगात आंतरराष्ट्रीय संबंधांवर:
धर्म
चर्च
साम्राज्यव्यवस्था
राजेशाही
धार्मिक संघर्ष
यांचा मोठा प्रभाव होता.
या काळात न्याय्य युद्धाची संकल्पना विकसित झाली.
आधुनिक सार्वभौम राज्यव्यवस्थेचा विकास
वेस्टफेलियाचा तह, १६४८ हा आधुनिक आंतरराष्ट्रीय व्यवस्थेच्या विकासातील महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो.
या कालखंडानंतर:
राज्य सार्वभौमत्व
निश्चित भौगोलिक सीमा
राज्यांचे राजकीय स्वातंत्र्य
इतर राज्यांच्या अंतर्गत बाबींमध्ये हस्तक्षेप न करण्याची कल्पना
यांना अधिक महत्त्व मिळाले.
यामुळे सार्वभौम राज्य हे आंतरराष्ट्रीय व्यवस्थेतील प्रमुख घटक बनले.
ह्यूगो ग्रोटियसचे योगदान
ह्यूगो ग्रोटियस यांनी:
आंतरराष्ट्रीय कायदा
युद्धाचे नियम
समुद्राचे स्वातंत्र्य
राज्यांमधील कायदेशीर संबंध
यांच्या विकासात महत्त्वपूर्ण योगदान दिले.
त्यांच्या विचारांमुळे आंतरराष्ट्रीय संबंधांना केवळ शक्तीच्या आधारावर न पाहता कायदा आणि नियमांच्या चौकटीत पाहण्याची दिशा मिळाली.
एकोणिसाव्या शतकातील विकास
एकोणिसाव्या शतकात:
राष्ट्रवाद
औद्योगिकीकरण
साम्राज्यवाद
राष्ट्र-राज्यांचा विस्तार
आंतरराष्ट्रीय व्यापार
यांमुळे आंतरराष्ट्रीय संबंध अधिक गुंतागुंतीचे झाले.
पहिल्या महायुद्धानंतरचा विकास
पहिल्या महायुद्धाने जगाला मोठ्या प्रमाणावर मानवी आणि आर्थिक नुकसान सोसावे लागले.
त्यामुळे युद्ध रोखण्यासाठी आंतरराष्ट्रीय सहकार्याची आवश्यकता स्पष्ट झाली.
यातून राष्ट्रसंघाची स्थापना झाली.
या काळात आंतरराष्ट्रीय संबंधांच्या अभ्यासात:
शांतता
आंतरराष्ट्रीय कायदा
आंतरराष्ट्रीय संघटना
सामूहिक सुरक्षा
यांना विशेष महत्त्व प्राप्त झाले.
आंतरराष्ट्रीय संबंध स्वतंत्र शैक्षणिक विषय म्हणून
पहिल्या महायुद्धानंतर आंतरराष्ट्रीय संबंधांचा स्वतंत्र शैक्षणिक विषय म्हणून विकास वेगाने झाला.
प्रारंभीचा भर मुख्यतः:
युद्धाची कारणे
युद्ध प्रतिबंध
शांतता
आंतरराष्ट्रीय कायदा
आंतरराष्ट्रीय संघटना
यांवर होता.
या काळातील दृष्टिकोनाला सामान्यतः आदर्शवादी किंवा उदारमतवादी परंपरा असे संबोधले जाते.
दुसऱ्या महायुद्धानंतरचे आंतरराष्ट्रीय संबंध
दुसऱ्या महायुद्धानंतर जगाच्या राजकीय व्यवस्थेत मोठे परिवर्तन झाले.
१९४५ मध्ये संयुक्त राष्ट्रसंघाची स्थापना झाली.
त्याच काळात:
अमेरिका आणि सोव्हिएत संघ यांच्यातील संघर्ष
शीतयुद्ध
अण्वस्त्रे
लष्करी आघाड्या
द्विध्रुवीय आंतरराष्ट्रीय व्यवस्था
यांचा उदय झाला.
या परिस्थितीत वास्तववादी दृष्टिकोनाला मोठे महत्त्व प्राप्त झाले.
वर्तनवादी क्रांती
१९५० आणि १९६० च्या दशकात आंतरराष्ट्रीय संबंधांच्या अभ्यासात वैज्ञानिक पद्धतींचा प्रभाव वाढला.
या दृष्टिकोनात:
निरीक्षण
अनुभवजन्य माहिती
आकडेवारी
वैज्ञानिक पद्धती
वर्तनाचा अभ्यास
यांना महत्त्व दिले गेले.
या परिवर्तनाला वर्तनवादी क्रांती असे म्हणतात.
शीतयुद्धोत्तर काळ
शीतयुद्ध संपल्यानंतर आंतरराष्ट्रीय संबंधांचा अभ्यास आणखी व्यापक झाला.
नवीन विषय पुढे आले:
जागतिकीकरण
मानवी हक्क
दहशतवाद
पर्यावरणीय प्रश्न
स्थलांतर
सायबर सुरक्षा
जागतिक अर्थव्यवस्था
जागतिक शासनव्यवस्था
यामुळे आंतरराष्ट्रीय संबंधांचा पारंपरिक राज्यकेंद्रित दृष्टिकोन अधिक व्यापक झाला.
आंतरराष्ट्रीय संबंधांचा पारंपरिक दृष्टिकोन
पारंपरिक दृष्टिकोनामध्ये राज्याला आंतरराष्ट्रीय संबंधांचा प्रमुख घटक मानले जाते.
त्याचा भर:
सार्वभौमत्व
सत्ता
राष्ट्रीय हित
युद्ध
शांतता
सुरक्षा
राजनय
यांवर असतो.
पारंपरिक दृष्टिकोनातील प्रमुख पद्धती:
१. ऐतिहासिक दृष्टिकोन
इतिहासातील घटनांच्या आधारे आंतरराष्ट्रीय संबंधांचा अभ्यास.
२. कायदेशीर दृष्टिकोन
आंतरराष्ट्रीय कायदे आणि करारांच्या आधारे अभ्यास.
३. तात्त्विक दृष्टिकोन
न्याय, नैतिकता, युद्ध आणि शांतता यांचा अभ्यास.
४. वास्तववादी दृष्टिकोन
सत्ता, राष्ट्रीय हित आणि सुरक्षा यांवर भर.
५. उदारमतवादी दृष्टिकोन
सहकार्य, आंतरराष्ट्रीय संस्था आणि आंतरराष्ट्रीय कायदा यांवर भर.
आंतरराष्ट्रीय संबंधांचा आधुनिक दृष्टिकोन
आधुनिक दृष्टिकोनात राज्याबरोबरच इतर अनेक घटकांचाही विचार केला जातो.
उदा.:
आंतरराष्ट्रीय संघटना
स्वयंसेवी संस्था
बहुराष्ट्रीय कंपन्या
प्रसारमाध्यमे
सामाजिक चळवळी
नागरी समाज
आंतरराष्ट्रीय जाळे
तसेच अभ्यासात:
अर्थव्यवस्था
समाज
संस्कृती
पर्यावरण
तंत्रज्ञान
मानवी हक्क
यांचाही समावेश केला जातो.
पारंपरिक आणि आधुनिक दृष्टिकोनातील फरक
| आधार | पारंपरिक दृष्टिकोन | आधुनिक दृष्टिकोन |
|---|---|---|
| प्रमुख घटक | राज्य | राज्य व राज्येतर घटक |
| प्रमुख विषय | युद्ध व शांतता | युद्ध, अर्थव्यवस्था, पर्यावरण, तंत्रज्ञान इ. |
| सत्ता | लष्करी सत्ता | लष्करी, आर्थिक, राजनैतिक, सांस्कृतिक व तांत्रिक सत्ता |
| सुरक्षा | राष्ट्रीय सुरक्षा | राष्ट्रीय तसेच मानवी सुरक्षा |
| अर्थव्यवस्था | दुय्यम | महत्त्वपूर्ण |
| संस्था | मर्यादित महत्त्व | महत्त्वपूर्ण |
| पद्धती | ऐतिहासिक, कायदेशीर | बहुविध व बहुविषयक |
| दृष्टिकोन | राज्यकेंद्रित | बहुघटक व बहुपातळी |
आंतरराष्ट्रीय संबंधांचे स्वरूप
१ आंतरराष्ट्रीय संबंध गतिशील आहेत
आंतरराष्ट्रीय संबंध स्थिर नसतात. त्यामध्ये सतत बदल होत असतात.
उदा.:
नवीन तंत्रज्ञान
आर्थिक संकट
युद्ध
राजकीय बदल
नवीन आंतरराष्ट्रीय करार
जागतिक संकटे
यांचा आंतरराष्ट्रीय व्यवस्थेवर परिणाम होतो.
२ संघर्ष आणि सहकार्य दोन्ही आढळतात
आंतरराष्ट्रीय संबंध केवळ संघर्षाचे क्षेत्र नाही.
त्यामध्ये:
संघर्ष + सहकार्य + स्पर्धा + वाटाघाटी
हे सर्व घटक असतात.
३ सत्ता-केंद्रित स्वरूप
सत्ता ही आंतरराष्ट्रीय संबंधातील मूलभूत संकल्पना आहे.
सत्तेचे विविध प्रकार:
लष्करी सत्ता
आर्थिक सत्ता
राजनैतिक सत्ता
तांत्रिक सत्ता
सांस्कृतिक सत्ता
आकर्षणाची सत्ता
४ राज्यकेंद्रित तसेच बहुघटक स्वरूप
पारंपरिक काळात राज्याला प्रमुख स्थान होते.
आज मात्र:
राज्य + आंतरराष्ट्रीय संघटना + बहुराष्ट्रीय कंपन्या + स्वयंसेवी संस्था + नागरी समाज + प्रसारमाध्यमे
हे सर्व आंतरराष्ट्रीय संबंधांमध्ये भूमिका बजावतात.
५ परस्परावलंबी स्वरूप
आज कोणताही देश पूर्णपणे स्वतंत्र राहू शकत नाही.
देश एकमेकांवर:
ऊर्जा
व्यापार
तंत्रज्ञान
गुंतवणूक
कच्चा माल
अन्न
औषधे
यांसाठी अवलंबून असू शकतात.
६ बहुविषयक स्वरूप
आंतरराष्ट्रीय संबंधांचा संबंध:
राज्यशास्त्र
अर्थशास्त्र
इतिहास
समाजशास्त्र
कायदा
भूगोल
मानसशास्त्र
तंत्रज्ञान
या विषयांशी आहे.
म्हणून आंतरराष्ट्रीय संबंध हा बहुविषयक अभ्यासविषय आहे.
आंतरराष्ट्रीय संबंधांची व्याप्ती
आंतरराष्ट्रीय संबंधांची व्याप्ती अत्यंत व्यापक आहे.
राजकीय व्याप्ती
यामध्ये:
परराष्ट्र धोरण
सत्ता
राष्ट्रीय हित
आंतरराष्ट्रीय संघर्ष
आघाड्या
युद्ध
शांतता
आंतरराष्ट्रीय संघटना
यांचा अभ्यास केला जातो.
आर्थिक व्याप्ती
आंतरराष्ट्रीय अर्थव्यवस्था ही आधुनिक आंतरराष्ट्रीय संबंधांचा महत्त्वाचा भाग आहे.
यामध्ये:
आंतरराष्ट्रीय व्यापार
परकीय गुंतवणूक
आंतरराष्ट्रीय वित्त
आर्थिक निर्बंध
बहुराष्ट्रीय कंपन्या
जागतिक बाजारपेठ
आंतरराष्ट्रीय आर्थिक संस्था
यांचा समावेश होतो.
आर्थिक शक्तीचा वापर अनेकदा परराष्ट्र धोरणाच्या साधनाप्रमाणेही केला जातो.
सुरक्षा विषयक व्याप्ती
पूर्वी सुरक्षेचा अर्थ प्रामुख्याने लष्करी सुरक्षा असा होता.
त्यात:
सैन्य
शस्त्रे
सीमा
युद्ध
अण्वस्त्रे
यांचा समावेश होता.
परंतु आधुनिक काळात सुरक्षेची संकल्पना व्यापक झाली आहे.
आधुनिक सुरक्षेचे प्रकार
राष्ट्रीय सुरक्षा
मानवी सुरक्षा
अन्न सुरक्षा
ऊर्जा सुरक्षा
आरोग्य सुरक्षा
पर्यावरणीय सुरक्षा
सायबर सुरक्षा
राजनैतिक व्याप्ती
राजनय म्हणजे राज्यांमधील संबंध व्यवस्थापित करण्याचे महत्त्वाचे साधन होय.
राजनयामध्ये:
द्विपक्षीय राजनय
बहुपक्षीय राजनय
शिखर राजनय
परिषद राजनय
सार्वजनिक राजनय
डिजिटल राजनय
यांचा समावेश होतो.
कायदेशीर व्याप्ती
आंतरराष्ट्रीय संबंधांमध्ये आंतरराष्ट्रीय कायद्याला महत्त्वपूर्ण स्थान आहे.
यामध्ये:
आंतरराष्ट्रीय करार
आंतरराष्ट्रीय संकेत
आंतरराष्ट्रीय न्यायालये
राज्यांची जबाबदारी
मानवी हक्क कायदा
युद्धविषयक कायदा
समुद्रविषयक कायदा
आंतरराष्ट्रीय फौजदारी कायदा
यांचा अभ्यास केला जातो.
सामाजिक व सांस्कृतिक व्याप्ती
आंतरराष्ट्रीय संबंधांवर समाज आणि संस्कृतीचा मोठा प्रभाव पडतो.
यामध्ये:
भाषा
धर्म
संस्कृती
शिक्षण
स्थलांतर
लोकसंख्या
सामाजिक चळवळी
सांस्कृतिक देवाणघेवाण
यांचा समावेश होतो.
संस्कृती ही एखाद्या देशाच्या आकर्षणाच्या सत्तेचे महत्त्वाचे साधन बनू शकते.
पर्यावरणीय व्याप्ती
पर्यावरणीय समस्या राष्ट्रीय सीमांपुरत्या मर्यादित राहत नाहीत.
उदा.:
हवामान बदल
जागतिक तापमानवाढ
जैवविविधतेचा ऱ्हास
जलसुरक्षा
समुद्री प्रदूषण
वायू प्रदूषण
नैसर्गिक आपत्ती
या प्रश्नांचे निराकरण करण्यासाठी आंतरराष्ट्रीय सहकार्य आवश्यक आहे.
तांत्रिक व्याप्ती
तंत्रज्ञानामुळे आंतरराष्ट्रीय संबंधांचे स्वरूप झपाट्याने बदलले आहे.
यामध्ये:
कृत्रिम बुद्धिमत्ता
सायबर सुरक्षा
सायबर युद्ध
माहिती युद्ध
डिजिटल राजनय
अंतराळ तंत्रज्ञान
उपग्रह व्यवस्था
डिजिटल संचार
यांचा अभ्यास केला जातो.
राज्य : आंतरराष्ट्रीय संबंधांमधील प्रमुख घटक
राज्य हे आंतरराष्ट्रीय संबंधांचे पारंपरिक आणि आजही अत्यंत महत्त्वाचे घटक आहे.
राज्याची मूलभूत वैशिष्ट्ये:
निश्चित भूभाग
कायमस्वरूपी लोकसंख्या
शासन
सार्वभौमत्व
राज्याच्या माध्यमातून:
परराष्ट्र धोरण ठरवले जाते.
आंतरराष्ट्रीय करार केले जातात.
राजनैतिक संबंध प्रस्थापित केले जातात.
राष्ट्रीय हितांचे संरक्षण केले जाते.
राज्येतर घटक
आधुनिक आंतरराष्ट्रीय संबंधांमध्ये राज्येतर घटकांचे महत्त्व वाढले आहे.
प्रमुख राज्येतर घटक
आंतरराष्ट्रीय संघटना
स्वयंसेवी संस्था
बहुराष्ट्रीय कंपन्या
आंतरराष्ट्रीय प्रसारमाध्यमे
नागरी समाज
सामाजिक चळवळी
विचारमंच
वैज्ञानिक संस्था
आंतरराष्ट्रीय जाळे
काही सशस्त्र किंवा दहशतवादी संघटना
आंतरराष्ट्रीय संघटना
आंतरराष्ट्रीय संघटना अनेक देशांमध्ये सहकार्य निर्माण करण्याचे माध्यम आहेत.
उदाहरणार्थ:
संयुक्त राष्ट्रसंघ
जागतिक आरोग्य संघटना
आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी
जागतिक बँक
जागतिक व्यापार संघटना
त्यांची प्रमुख कार्ये:
आंतरराष्ट्रीय सहकार्य
नियमांची निर्मिती
विवाद निवारणास मदत
विकासकार्य
मानवी हक्कांचे संरक्षण
जागतिक समस्यांवर समन्वय
बहुराष्ट्रीय कंपन्या
बहुराष्ट्रीय कंपन्यांकडे मोठ्या प्रमाणात:
भांडवल
तंत्रज्ञान
उत्पादन क्षमता
बाजारपेठ
गुंतवणूक
असते.
त्यामुळे जागतिक अर्थव्यवस्था आणि काही वेळा धोरणनिर्मितीवर त्यांचा प्रभाव पडू शकतो.
स्वयंसेवी संस्था आणि नागरी समाज
स्वयंसेवी संस्था आणि नागरी समाज आंतरराष्ट्रीय पातळीवर:
मानवाधिकार
पर्यावरण
आरोग्य
गरिबी
शरणार्थी
विकास
यांसारख्या विषयांवर कार्य करतात.
त्यामुळे आंतरराष्ट्रीय प्रश्नांच्या निर्मितीमध्ये आणि त्यावरील चर्चेत त्यांची भूमिका महत्त्वाची ठरते.
आंतरराष्ट्रीय संबंधांतील प्रमुख संकल्पना
सत्ता
इतर घटकांच्या वर्तनावर प्रभाव टाकण्याची क्षमता म्हणजे सत्ता.
आंतरराष्ट्रीय संबंधांमध्ये सत्तेचे विविध प्रकार आढळतात.
कठोर सत्ता
लष्करी किंवा आर्थिक दबावाच्या माध्यमातून प्रभाव निर्माण करणे.
मृदू सत्ता
संस्कृती, मूल्ये, प्रतिष्ठा, आकर्षण आणि विचारांच्या माध्यमातून प्रभाव निर्माण करणे.
संयुक्त सत्ता
कठोर आणि मृदू सत्तेचा परिस्थितीनुसार एकत्रित वापर.
राष्ट्रीय हित
राष्ट्रीय हित म्हणजे राज्याच्या अस्तित्व, सुरक्षा, विकास आणि व्यापक उद्दिष्टांशी संबंधित हित.
राष्ट्रीय हितामध्ये:
राष्ट्रीय सुरक्षा
सार्वभौमत्व
प्रादेशिक अखंडता
आर्थिक विकास
ऊर्जा सुरक्षा
राजकीय स्थैर्य
यांचा समावेश होऊ शकतो.
राष्ट्रीय हित हे परराष्ट्र धोरण ठरविण्यामागील महत्त्वाचे मार्गदर्शक तत्त्व असते.
सुरक्षा
सुरक्षा म्हणजे एखाद्या राज्याला किंवा समाजाला धोक्यांपासून संरक्षण.
पारंपरिक सुरक्षा
सैन्य
युद्ध
सीमा
शस्त्रे
अण्वस्त्रे
मानवी सुरक्षा
मानवी जीवनाच्या विविध पैलूंच्या सुरक्षिततेवर भर देते.
उदा.:
आर्थिक सुरक्षा
अन्न सुरक्षा
आरोग्य सुरक्षा
पर्यावरणीय सुरक्षा
वैयक्तिक सुरक्षा
संघर्ष
जेव्हा दोन किंवा अधिक घटकांच्या हितसंबंधांमध्ये विरोध निर्माण होतो तेव्हा संघर्ष निर्माण होऊ शकतो.
संघर्षाची कारणे:
भूभाग
संसाधने
सत्ता
राष्ट्रीय हित
विचारसरणी
सुरक्षा
आर्थिक हित
ओळख
संघर्षाची तीव्रता विविध असू शकते.
तो राजनैतिक मतभेदापासून सशस्त्र संघर्षापर्यंत जाऊ शकतो.
सहकार्य
सामायिक उद्दिष्ट साध्य करण्यासाठी दोन किंवा अधिक घटकांनी एकत्रितपणे कार्य करणे म्हणजे सहकार्य.
उदा.:
व्यापार करार
पर्यावरणीय सहकार्य
वैज्ञानिक सहकार्य
आरोग्यविषयक सहकार्य
दहशतवादविरोधी सहकार्य
समुद्री सुरक्षा
आंतरराष्ट्रीय संबंधांमध्ये संघर्षाइतकेच सहकार्यही महत्त्वाचे आहे.
परस्परावलंबित्व
दोन किंवा अधिक देश एकमेकांच्या निर्णयांमुळे प्रभावित होतात आणि विविध क्षेत्रांमध्ये एकमेकांवर अवलंबून असतात, तेव्हा परस्परावलंबित्व निर्माण होते.
उदाहरण:
ऊर्जा → व्यापार → तंत्रज्ञान → गुंतवणूक → उत्पादन → बाजारपेठ
या सर्व क्षेत्रांमध्ये विविध देश परस्पर जोडलेले असतात.
म्हणून एका देशातील आर्थिक किंवा राजकीय संकटाचा परिणाम इतर देशांवरही होऊ शकतो.
आधुनिक आंतरराष्ट्रीय संबंधांचे बदलते स्वरूप
आधुनिक काळात आंतरराष्ट्रीय संबंधांमध्ये पुढील महत्त्वाचे बदल झाले आहेत.
१ राज्यकेंद्रिततेपासून बहुघटक व्यवस्थेकडे
पूर्वी:
राज्य → राज्य
आज:
राज्य + आंतरराष्ट्रीय संघटना + बहुराष्ट्रीय कंपन्या + स्वयंसेवी संस्था + नागरी समाज + प्रसारमाध्यमे
२ लष्करी सुरक्षेपासून व्यापक सुरक्षेकडे
पूर्वी सुरक्षा म्हणजे मुख्यतः:
सीमा + सैन्य + युद्ध
आज सुरक्षा म्हणजे:
राष्ट्रीय + मानवी + आर्थिक + अन्न + ऊर्जा + आरोग्य + पर्यावरण + सायबर
३ लष्करी सत्तेपासून बहुआयामी सत्तेकडे
आज एखाद्या देशाची क्षमता केवळ त्याच्या सैन्याच्या आधारे मोजता येत नाही.
त्यामध्ये:
अर्थव्यवस्था
तंत्रज्ञान
राजनय
संस्कृती
शिक्षण
वैज्ञानिक क्षमता
यांचाही विचार केला जातो.
जागतिकीकरणाचा प्रभाव
जागतिकीकरणामुळे जगातील देश अधिक जवळून जोडले गेले आहेत.
त्यामुळे:
व्यापार वाढला
भांडवलाची हालचाल वाढली
तंत्रज्ञानाचा प्रसार झाला
माहितीची देवाणघेवाण वाढली
आंतरराष्ट्रीय उत्पादन व्यवस्था निर्माण झाली
परस्परावलंबित्व वाढले
परंतु त्याचबरोबर आर्थिक संकटे, संसर्गजन्य रोग, पर्यावरणीय समस्या आणि सायबर धोकेही सीमापार वेगाने पसरू शकतात.
तंत्रज्ञान आणि आंतरराष्ट्रीय संबंध
तंत्रज्ञानाने आंतरराष्ट्रीय संबंधांचे स्वरूप बदलले आहे.
विशेषतः:
कृत्रिम बुद्धिमत्ता
सायबर तंत्रज्ञान
उपग्रह
अंतराळ तंत्रज्ञान
सामाजिक माध्यमे
डिजिटल संचार
यांचा आंतरराष्ट्रीय राजकारणावर परिणाम होत आहे.
आज माहिती ही देखील एक महत्त्वाची रणनीतिक संसाधन बनली आहे.
पर्यावरण आणि आंतरराष्ट्रीय संबंध
पर्यावरणीय प्रश्न हे कोणत्याही एका देशापुरते मर्यादित राहत नाहीत.
हवामान बदल, समुद्राची पातळी वाढणे, जैवविविधतेचा ऱ्हास आणि जलसंकट यांसाठी सामूहिक आंतरराष्ट्रीय कृती आवश्यक असते.
त्यामुळे पर्यावरण हा आता आंतरराष्ट्रीय संबंधांचा स्वतंत्र आणि महत्त्वपूर्ण विषय बनला आहे.
आंतरराष्ट्रीय संबंधांचे चिकित्सक विश्लेषण
आंतरराष्ट्रीय संबंधांच्या अभ्यासातील विविध दृष्टिकोन महत्त्वाचे असले तरी प्रत्येक दृष्टिकोनाच्या काही मर्यादा आहेत.
१ राज्यकेंद्रित दृष्टिकोनाची मर्यादा
फक्त राज्यांवर लक्ष केंद्रित केल्यास:
बहुराष्ट्रीय कंपन्या
स्वयंसेवी संस्था
आंतरराष्ट्रीय संघटना
सामाजिक चळवळी
यांच्या भूमिकेचे पूर्ण स्पष्टीकरण करता येत नाही.
२ सत्ताकेंद्रित दृष्टिकोनाची मर्यादा
सर्व आंतरराष्ट्रीय संबंध केवळ सत्तेच्या आधारावर स्पष्ट करता येत नाहीत.
उदा.:
मानवतावादी सहकार्य
पर्यावरणीय सहकार्य
आंतरराष्ट्रीय कायदा
जागतिक आरोग्य
या क्षेत्रांमध्ये सहकार्य, नियम आणि सामायिक हितसंबंध महत्त्वाचे असतात.
३ पाश्चात्त्य केंद्रीकरणाची टीका
आंतरराष्ट्रीय संबंधांच्या अनेक पारंपरिक सिद्धांतांची निर्मिती पाश्चात्त्य ऐतिहासिक अनुभवाच्या पार्श्वभूमीवर झाली.
त्यामुळे आशिया, आफ्रिका आणि लॅटिन अमेरिकेतील ऐतिहासिक व राजकीय अनुभवांना अधिक स्थान देण्याची आवश्यकता असल्याचे अनेक अभ्यासक मांडतात.
४ आर्थिक घटकांना अतिमहत्त्व देण्याची मर्यादा
आर्थिक घटक महत्त्वाचे असले तरी:
राष्ट्रवाद
संस्कृती
धर्म
ओळख
सुरक्षा
विचारसरणी
यांचाही आंतरराष्ट्रीय संबंधांवर प्रभाव पडतो.
आंतरराष्ट्रीय संबंध हा बहुविषयक अभ्यासविषय
आंतरराष्ट्रीय संबंधांचा पूर्ण अभ्यास एका विषयाच्या चौकटीत करता येत नाही.
आंतरराष्ट्रीय संबंध
│
┌─────────────────┼─────────────────┐
↓ ↓ ↓
राज्यशास्त्र अर्थशास्त्र इतिहास
│ │ │
├────────────┬────┴────┬────────────┤
↓ ↓ ↓ ↓
कायदा समाजशास्त्र भूगोल तंत्रज्ञान
│ │ │ │
└────────────┴────┬────┴────────────┘
↓
जागतिक व्यवस्थेचे आकलनम्हणून आंतरराष्ट्रीय संबंध हा बहुविषयक आणि आंतरशाखीय अभ्यासविषय आहे.
आंतरराष्ट्रीय संबंधांच्या अभ्यासाचे महत्त्व
१. युद्धाची कारणे समजण्यासाठी
आंतरराष्ट्रीय संघर्षांची कारणे समजण्यास मदत होते.
२. शांततेचा अभ्यास
शांतता निर्माण करण्याच्या विविध पद्धतींचा अभ्यास करता येतो.
३. परराष्ट्र धोरण समजण्यासाठी
राज्ये बाह्य जगाशी कशी वागतात हे समजते.
४. राष्ट्रीय हित समजण्यासाठी
परराष्ट्र धोरणामागील हितसंबंधांचा अभ्यास करता येतो.
५. जागतिक अर्थव्यवस्था समजण्यासाठी
व्यापार, गुंतवणूक आणि आर्थिक परस्परावलंबित्व समजते.
६. आंतरराष्ट्रीय संस्थांचे महत्त्व समजण्यासाठी
जागतिक प्रश्न सोडविण्यात आंतरराष्ट्रीय संस्थांची भूमिका समजते.
७. आधुनिक जागतिक समस्यांचे विश्लेषण करण्यासाठी
पर्यावरण, दहशतवाद, स्थलांतर, महामारी, सायबर सुरक्षा इत्यादी प्रश्नांचा अभ्यास करता येतो.
आंतरराष्ट्रीय संबंधांची संकल्पनात्मक रचना
आंतरराष्ट्रीय संबंध
│
┌──────────────────┼──────────────────┐
↓ ↓ ↓
घटक विषय प्रक्रिया
│ │ │
राज्ये सुरक्षा संघर्ष
संस्था अर्थव्यवस्था सहकार्य
कंपन्या व्यापार स्पर्धा
स्वयंसेवी संस्था पर्यावरण वाटाघाटी
नागरी समाज तंत्रज्ञान राजनय
│ │ │
└──────────────────┼──────────────────┘
↓
सत्ता व राष्ट्रीय हित
↓
परस्परावलंबित्व
↓
जागतिक शासनव्यवस्थासंक्षिप्त आढावा
आंतरराष्ट्रीय संबंधांचा अभ्यास खालील सूत्रातून लक्षात ठेवता येतो:
घटक + संबंध + प्रश्न + प्रक्रिया = आंतरराष्ट्रीय संबंध
घटक :
राज्ये + आंतरराष्ट्रीय संस्था + राज्येतर घटक
संबंध :
राजकीय + आर्थिक + सामाजिक + सांस्कृतिक + कायदेशीर
प्रमुख प्रश्न :
सुरक्षा + व्यापार + पर्यावरण + मानवी हक्क + तंत्रज्ञान
प्रमुख प्रक्रिया :
संघर्ष + सहकार्य + स्पर्धा + वाटाघाटी + राजनय
मूलभूत संकल्पना :
सत्ता + राष्ट्रीय हित + सार्वभौमत्व + सुरक्षा + परस्परावलंबित्व
आंतरराष्ट्रीय संबंध हे केवळ एका देशाचा दुसऱ्या देशाशी असलेला संबंध या मर्यादित अर्थाने समजता येत नाहीत. आधुनिक काळात ते राज्ये, आंतरराष्ट्रीय संस्था आणि राज्येतर घटक यांच्यातील बहुआयामी परस्परसंवादाचे व्यापक क्षेत्र बनले आहे.
त्याच्या पारंपरिक अभ्यासात सत्ता, राष्ट्रीय हित, युद्ध, शांतता आणि सुरक्षा यांना मध्यवर्ती स्थान होते. परंतु जागतिकीकरण, आर्थिक परस्परावलंबित्व, तंत्रज्ञान, मानवी हक्क, पर्यावरणीय प्रश्न आणि राज्येतर घटकांच्या वाढत्या प्रभावामुळे या विषयाची व्याप्ती मोठ्या प्रमाणात विस्तारली आहे.
त्यामुळे आधुनिक आंतरराष्ट्रीय संबंधांचा अभ्यास करताना राजकीय, आर्थिक, लष्करी, राजनैतिक, कायदेशीर, सामाजिक, सांस्कृतिक, पर्यावरणीय आणि तांत्रिक या सर्व आयामांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.
अशा प्रकारे,
“आंतरराष्ट्रीय संबंध म्हणजे जागतिक पातळीवरील विविध घटकांच्या परस्परसंवादातून निर्माण होणाऱ्या सत्ता, हितसंबंध, संघर्ष, सहकार्य, परस्परावलंबित्व आणि जागतिक व्यवस्थेचा शास्त्रीय अभ्यास होय.”