जागतिक राजकारणातील दहशतवादाचे बदलते स्वरूप

(Changing Nature of Terrorism in World Politics |)

 प्रस्तावना

दहशतवाद (Terrorism) हा आधुनिक जागतिक राजकारणातील सर्वात गंभीर आणि गुंतागुंतीचा प्रश्न मानला जातो. २०व्या शतकाच्या पूर्वार्धात दहशतवाद मुख्यतः राष्ट्रवादी, स्वातंत्र्यलढ्याशी संबंधित किंवा विचारसरणीवर आधारित होता. परंतु २१व्या शतकात दहशतवादाचे स्वरूप, साधने, उद्दिष्टे आणि कार्यपद्धती यामध्ये आमूलाग्र बदल झाले आहेत.

विशेषतः ११ सप्टेंबर २००१ रोजी अमेरिकेवर झालेल्या हल्ल्यानंतर दहशतवाद हा केवळ राष्ट्रीय सुरक्षेचा नव्हे तर जागतिक सुरक्षेचा प्रश्न बनला. या घटनेत Al-Qaeda या संघटनेने महत्त्वाची भूमिका बजावली.

 दहशतवादाची पारंपरिक संकल्पना

पूर्वीचा दहशतवाद प्रामुख्याने खालील स्वरूपाचा होता:

1. राष्ट्रवादी किंवा विभाजनवादी चळवळी

2. मर्यादित भौगोलिक क्षेत्र

3. स्पष्ट राजकीय उद्दिष्ट

4. संघटित व श्रेणीबद्ध रचना

उदा., वसाहतवादाविरुद्धच्या चळवळींमध्ये हिंसाचाराचा वापर झाला.

 बदलत्या स्वरूपाची वैशिष्ट्ये

 स्थानिकतेपासून जागतिकतेकडे (From Local to Global)

पूर्वी दहशतवाद विशिष्ट देश किंवा प्रदेशापुरता मर्यादित होता. परंतु आता तो आंतरराष्ट्रीय स्वरूपाचा झाला आहे.

• अनेक देशांमध्ये एकाच वेळी हल्ले

• आंतरराष्ट्रीय नेटवर्क

• सीमापार निधी व शस्त्रपुरवठा

उदा., ISIS या संघटनेने इराक व सिरियामध्ये तथाकथित “खलिफत” स्थापन करण्याचा प्रयत्न केला.

 धार्मिक अतिरेकीपणा (Religious Extremism)

शीतयुद्धानंतर धार्मिक कट्टरतेवर आधारित दहशतवाद वाढला.

• जिहादी दहशतवाद

• सांप्रदायिक हिंसा

• धार्मिक ओळखींवर आधारित संघर्ष

धर्माच्या नावाखाली राजकीय उद्दिष्टे साध्य करण्याचा प्रयत्न केला जातो.

 तंत्रज्ञानाचा वापर (Technological Advancement)

आधुनिक दहशतवादाने तंत्रज्ञानाचा प्रभावी वापर सुरू केला आहे:

• इंटरनेट व सोशल मीडिया द्वारे भरती

• एन्क्रिप्टेड संवाद प्रणाली

• सायबर दहशतवाद

• ड्रोन व आधुनिक शस्त्रास्त्रे

सायबर दहशतवादामुळे राष्ट्रीय सुरक्षेला नवे आव्हान निर्माण झाले आहे.

 नेटवर्क-आधारित रचना (Network-Based Structure)

पूर्वी दहशतवादी संघटना श्रेणीबद्ध (Hierarchical) असत. आता त्या सैल नेटवर्क स्वरूपात कार्य करतात.

• स्वतंत्र “सेल्स”

• स्वयंस्फूर्त हल्ले (Lone Wolf Attacks)

• केंद्रीकृत नेतृत्वाचा अभाव

यामुळे त्यांचा शोध घेणे कठीण झाले आहे.

 आत्मघाती हल्ले (Suicide Terrorism)

आधुनिक दहशतवादाचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे आत्मघाती हल्ले.

• जास्तीत जास्त भीती निर्माण करणे

• माध्यमांमध्ये मोठा प्रभाव

• राजकीय दबाव निर्माण करणे

 दहशतवाद व संघटित गुन्हेगारीचे संबंध

आज दहशतवादी संघटना निधी उभारण्यासाठी:

• अंमली पदार्थांची तस्करी

• शस्त्रास्त्रांची तस्करी

• खंडणी व अपहरण

यांचा वापर करतात.

 दहशतवादाचे नवीन प्रकार

(१) सायबर दहशतवाद

महत्त्वाच्या संगणक प्रणाली, वीजपुरवठा, बँकिंग नेटवर्कवर हल्ले.

(२) जैविक व रासायनिक दहशतवाद

रासायनिक किंवा जैविक शस्त्रांचा वापर करण्याची भीती.

(३) एकल हल्लेखोर (Lone Wolf Terrorism)

व्यक्ती स्वतःच्या विचारसरणीवर आधारित हल्ला करते.

 ९/११ नंतरचे बदल

११ सप्टेंबर २००१ च्या हल्ल्यांनंतर:

• जागतिक दहशतवादविरोधी युद्ध

• अमेरिकेने अफगाणिस्तान व इराकमध्ये कारवाई

• कठोर सुरक्षा कायदे

• विमानतळ व सीमा नियंत्रण वाढ

दहशतवाद हा आंतरराष्ट्रीय राजकारणाचा केंद्रबिंदू बनला.

 जागतिक राजकारणावर परिणाम

(१) सुरक्षेचे प्राधान्य

मानवी हक्क व नागरी स्वातंत्र्यावर मर्यादा.

(२) आंतरराष्ट्रीय सहकार्य

• गुप्तचर माहितीची देवाणघेवाण

• संयुक्त लष्करी कारवाई

• संयुक्त राष्ट्रांची भूमिका

(३) शक्तिसंतुलनातील बदल

महासत्तांनी दहशतवादविरोधी मोहिमांद्वारे आपला प्रभाव वाढवला.

 दहशतवादाचे सामाजिक व राजकीय परिणाम

• धार्मिक ध्रुवीकरण

• निर्वासित समस्या

• आर्थिक नुकसान

• राजकीय अस्थिरता

 समकालीन विश्लेषण

दहशतवाद आता केवळ लष्करी प्रश्न राहिलेला नाही. तो:

• सामाजिक असमानता

• राजकीय दडपशाही

• जागतिकीकरणातील विषमता

• सांस्कृतिक संघर्ष

यांच्याशी जोडलेला आहे.

त्यामुळे दहशतवादाविरुद्ध लढा हा केवळ लष्करी नसून सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीय सुधारणांशी संबंधित असला पाहिजे.

जागतिक राजकारणातील दहशतवादाचे स्वरूप पारंपरिक राष्ट्रवादी संघर्षापासून जागतिक, तांत्रिक आणि धार्मिक अतिरेकी स्वरूपात विकसित झाले आहे.

आजचा दहशतवाद:

• सीमापार

• नेटवर्क-आधारित

• तंत्रज्ञान-सक्षम

• मानसशास्त्रीय प्रभावावर आधारित

असा आहे.

 आधुनिक जागतिक व्यवस्थेमध्ये दहशतवाद हा सुरक्षा, मानवाधिकार आणि आंतरराष्ट्रीय सहकार्य यांचा केंद्रबिंदू बनलेला आहे.