समकालीन जागतिक राजकारणाच्या संदर्भात

संस्कृती, ओळख आणि तंत्रज्ञान (Culture, Identity and Technology)

 प्रस्तावना

समकालीन जागतिक राजकारणात सत्ता, सुरक्षा आणि अर्थव्यवस्था यांच्याइतकीच संस्कृती (Culture), ओळख (Identity) आणि तंत्रज्ञान (Technology) ही संकल्पना महत्त्वाची ठरली आहे. जागतिकीकरण, माहिती-तंत्रज्ञान क्रांती, सोशल मीडिया आणि डिजिटल प्लॅटफॉर्म्समुळे व्यक्ती व समूहांची ओळख अधिक ठळक झाली आहे.

राजकारण हे केवळ सत्तासंघर्ष नसून सांस्कृतिक व ओळख-आधारित संघर्षही आहे. विशेषतः शीतयुद्धानंतरच्या काळात विचारसरणीपेक्षा संस्कृती व ओळख या घटकांना अधिक महत्त्व प्राप्त झाले.

 संस्कृती (Culture) आणि जागतिक राजकारण

(अ) संस्कृतीची संकल्पना

संस्कृती म्हणजे एखाद्या समाजाची मूल्ये, परंपरा, भाषा, धर्म, कला, रूढी आणि जीवनपद्धती. ती समूहाच्या सामूहिक ओळखीचा आधार असते.

(आ) संस्कृती आणि सत्तासंबंध

जागतिक राजकारणात संस्कृती ही “सॉफ्ट पॉवर” (Soft Power) म्हणून कार्य करते.

• भाषा (उदा. इंग्रजीचे जागतिक वर्चस्व)

• चित्रपट, संगीत, माध्यमे

• शिक्षण आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाण

उदा., Joseph Nye यांनी सॉफ्ट पॉवरची संकल्पना मांडली. त्यांच्या मते एखादा देश आपल्या संस्कृती व मूल्यांद्वारे इतरांवर प्रभाव टाकू शकतो.

(इ) सांस्कृतिक संघर्ष सिद्धांत

Samuel P. Huntington यांनी “Clash of Civilizations” सिद्धांत मांडला. त्यांच्या मते शीतयुद्धानंतरचे संघर्ष हे विचारसरणीपेक्षा संस्कृती व सभ्यतेवर आधारित असतील.

या सिद्धांतानुसार:

• पाश्चात्त्य सभ्यता

• इस्लामी सभ्यता

• हिंदू, चिनी इत्यादी सभ्यता

यांच्यात सांस्कृतिक संघर्ष संभवतो.

 ओळख (Identity) आणि जागतिक राजकारण

(अ) ओळखीचे प्रकार

1. राष्ट्रीय ओळख

2. धार्मिक ओळख

3. जातीय ओळख

4. भाषिक ओळख

5. लैंगिक व सामाजिक ओळख

(आ) ओळख-आधारित राजकारण

आज अनेक संघर्ष ओळखीवर आधारित आहेत:

• वांशिक संघर्ष

• धार्मिक ध्रुवीकरण

• स्थलांतरितांविरोधी चळवळी

उदा., Yugoslavia च्या विघटनानंतर बाल्कन प्रदेशात जातीय संघर्ष झाले.

(इ) राष्ट्रवादाचा उदय

समकालीन काळात राष्ट्रवादाची नव्याने वाढ झाली आहे.

• ब्रेक्झिट चळवळ

• स्थलांतरविरोधी धोरणे

• ‘आम्ही विरुद्ध ते’ अशी राजकीय भाषा

राष्ट्रवादी राजकारणात सांस्कृतिक ओळख महत्त्वाची ठरते.

 तंत्रज्ञान (Technology) आणि जागतिक राजकारण

(अ) माहिती-तंत्रज्ञान क्रांती

इंटरनेट, सोशल मीडिया आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) यांनी राजकारणाची दिशा बदलली आहे.

• माहितीचा वेगवान प्रसार

• ऑनलाइन प्रचार

• सायबर युद्ध

(आ) सोशल मीडिया आणि राजकीय चळवळी

सोशल मीडियाने लोकशाही प्रक्रियेला चालना दिली, परंतु त्याचबरोबर चुकीची माहिती (Fake News) आणि द्वेषयुक्त प्रचारही वाढवला.

उदा., Facebook आणि Twitter सारख्या प्लॅटफॉर्म्सनी राजकीय संवादाचे स्वरूप बदलले.

(इ) सायबर सुरक्षा आणि डिजिटल सार्वभौमत्व

आज देशांना:

• सायबर हल्ले

• डेटा चोरी

• निवडणुकांमध्ये हस्तक्षेप

यांसारख्या समस्यांना सामोरे जावे लागते.

सायबर तंत्रज्ञानामुळे युद्धाचे स्वरूपही बदलले आहे.

संस्कृती, ओळख आणि तंत्रज्ञान यांचा परस्परसंबंध

 डिजिटल ओळख

सोशल मीडियामुळे व्यक्तीची ओळख डिजिटल स्वरूपात प्रकट होते.

• ऑनलाइन समुदाय

• जागतिक पातळीवरील सांस्कृतिक संवाद

• ट्रान्सनॅशनल चळवळी

 सांस्कृतिक जागतिकीकरण

तंत्रज्ञानामुळे:

• जागतिक संस्कृतीचा प्रसार

• स्थानिक संस्कृतींवर परिणाम

• सांस्कृतिक एकरूपता (Homogenization)

याबरोबरच “ग्लोकलायझेशन” (Glocalization) ही प्रक्रिया दिसून येते — म्हणजे जागतिक प्रभाव आणि स्थानिक संस्कृती यांचे मिश्रण.

 ओळख आणि डिजिटल ध्रुवीकरण

अल्गोरिदम-आधारित सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्म्स लोकांना त्यांच्या विचारांशी सुसंगत माहिती दाखवतात.

• इको-चेंबर्स (Echo Chambers)

• ध्रुवीकरण

• कट्टरतेची वाढ

यामुळे लोकशाही प्रक्रियेवर परिणाम होतो.

 समकालीन उदाहरणे

1. अरब स्प्रिंगमध्ये सोशल मीडियाची भूमिका

2. सायबर हल्ल्यांमुळे निवडणूक प्रक्रियेवर परिणाम

3. स्थलांतर आणि राष्ट्रीय ओळख यावरील वाद

 सैद्धांतिक दृष्टिकोन

(अ) उदारमतवाद (Liberalism)

तंत्रज्ञानामुळे आंतरराष्ट्रीय सहकार्य वाढते.

(आ) वास्तववाद (Realism)

तंत्रज्ञान हे सत्तासंघर्षाचे साधन आहे.

(इ) रचनावाद (Constructivism)

संस्कृती आणि ओळख या आंतरराष्ट्रीय संबंधांच्या निर्मितीत महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावतात.

समकालीन जागतिक राजकारणात संस्कृती, ओळख आणि तंत्रज्ञान हे परस्परपूरक व परस्परावलंबी घटक आहेत.

• संस्कृती सॉफ्ट पॉवर निर्माण करते.

• ओळख राजकीय चळवळींचा आधार ठरते.

• तंत्रज्ञान संवाद, प्रचार आणि संघर्ष यांची नवी साधने निर्माण करते.

आजचे जागतिक राजकारण हे केवळ भौगोलिक सीमांवर आधारित नसून डिजिटल सीमांवर, सांस्कृतिक संघर्षांवर आणि ओळख-आधारित राजकारणावर आधारित आहे. त्यामुळे “Culture, Identity and Technology” ही संकल्पना समकालीन जागतिक व्यवस्थेच्या अभ्यासात केंद्रस्थानी आहे.