भारतीय राजनयाची उत्क्रांती (Evolution of Indian Diplomacy)

प्रस्तावना

राजनय (Diplomacy) हे कोणत्याही राष्ट्राच्या परराष्ट्र धोरणाची अंमलबजावणी करणारे प्रमुख साधन आहे. भारताच्या बाबतीत राजनयाची उत्क्रांती ही ऐतिहासिक, वैचारिक, राजकीय आणि आर्थिक बदलांशी निगडित आहे. स्वातंत्र्यानंतर भारताने आदर्शवाद, अलिप्ततावाद, शांततावाद या मूल्यांवर आधारित धोरण स्वीकारले; परंतु काळाच्या ओघात वास्तववादी (Realist) दृष्टिकोन, राष्ट्रीय हितसाधन, सामरिक स्वायत्तता (Strategic Autonomy) आणि बहुआयामी सहभाग या घटकांचा समावेश झाला.

भारतीय राजनयाची उत्क्रांती समजण्यासाठी आपण त्याचा अभ्यास टप्प्याटप्प्याने करूया.

१) स्वातंत्र्यपूर्व पार्श्वभूमी

ब्रिटिश सत्तेखाली भारताचे स्वतंत्र परराष्ट्र धोरण नव्हते. तथापि, भारतीय राष्ट्रीय चळवळीने वसाहतवाद, साम्राज्यवाद आणि वर्णभेदाविरोधात भूमिका घेतली.

Mahatma Gandhi यांच्या अहिंसा, सत्याग्रह आणि शांततावाद या तत्त्वांनी पुढील भारतीय राजनयावर खोलवर प्रभाव टाकला.

Jawaharlal Nehru यांनी स्वातंत्र्यपूर्व काळातच आंतरराष्ट्रीय परिषदांमध्ये सहभाग घेतला आणि आशिया-आफ्रिकेतील राष्ट्रांशी ऐक्य साधण्याचा प्रयत्न केला.

२) नेहरूकालीन राजनय (1947–1964)

स्वातंत्र्यानंतर भारतीय परराष्ट्र धोरणाची पायाभरणी नेहरूंनी केली.

(१) अलिप्ततावाद (Non-Alignment)

शीतयुद्ध काळात United States आणि Soviet Union या दोन महासत्तांमध्ये संघर्ष सुरू होता.

भारताने कोणत्याही गटात सामील न होता स्वतंत्र धोरण स्वीकारले.

Non-Aligned Movement (NAM) ही चळवळ भारताच्या पुढाकाराने उभी राहिली.

उद्दिष्टे:

राष्ट्रीय सार्वभौमत्वाचे रक्षण

वसाहतवादाचा विरोध

जागतिक शांततेचा पुरस्कार

(२) पंचशील तत्त्वे (1954)

भारत आणि China यांच्यात 1954 मध्ये पंचशील करार झाला.

पंचशील तत्त्वांनी शांततापूर्ण सहअस्तित्वाचा मार्ग सुचवला.

(३) आशिया-आफ्रिका ऐक्य

1955 च्या बांडुंग परिषदेत भारताने नवस्वतंत्र राष्ट्रांना एकत्र आणले.

भारताने तिसऱ्या जगातील देशांचे नेतृत्व करण्याचा प्रयत्न केला.

३) 1962 नंतरचा वास्तववादी टप्पा

1962 च्या चीन-भारत युद्धामुळे भारताला धक्का बसला. आदर्शवादापेक्षा राष्ट्रीय सुरक्षेला प्राधान्य देण्याची गरज जाणवली.

1965 व 1971 मध्ये पाकिस्तानबरोबर युद्ध झाले.

1971 मध्ये भारताने Soviet Union सोबत मैत्री करार केला.

४) इंदिरा गांधी युग (1966–1984)

Indira Gandhi यांच्या नेतृत्वाखाली भारतीय राजनय अधिक ठाम व स्वायत्त बनला.

(१) बांगलादेश मुक्ती युद्ध (1971)

भारताने निर्णायक भूमिका घेतली.

(२) अणुचाचणी (Pokhran, 1974)

भारताने शांततामय अणुशक्तीची चाचणी केली.

(३) प्रादेशिक वर्चस्व

दक्षिण आशियात भारताचे नेतृत्व दृढ झाले.

५) 1991 नंतरचा परिवर्तनकाल

1991 मध्ये सोव्हिएत संघाचे विघटन झाले आणि जागतिक व्यवस्था बदलली.

भारताने आर्थिक उदारीकरण स्वीकारले.

(१) Look East Policy

आशियाई देशांशी संबंध वाढवले.

(२) अमेरिकेसोबत संबंध सुधारणा

2008 मध्ये भारत-अमेरिका अणुकरार झाला.

(३) बहुपक्षीय सहभाग

United Nations

BRICS

G20

६) 21व्या शतकातील भारतीय राजनय

(१) Act East Policy

पूर्व आशियात सक्रिय सहभाग.

(२) Neighbourhood First

दक्षिण आशियातील देशांशी सहकार्य.

(३) Indo-Pacific धोरण

हिंद-प्रशांत क्षेत्रात रणनीतिक संतुलन.

(४) सॉफ्ट पॉवर

आंतरराष्ट्रीय योग दिन, सांस्कृतिक राजनय, आयटी क्षेत्रातील प्रभाव.

७) समकालीन वैशिष्ट्ये

१. बहुध्रुवीय संतुलन

२. धोरणात्मक स्वायत्तता

३. डिजिटल राजनय

४. प्रवासी भारतीय धोरण

५. हवामान बदल व शाश्वत विकास

८) भारतीय राजनयाचे मूल्यांकन

सकारात्मक बाजू

स्वतंत्र धोरण

जागतिक मंचांवर प्रभाव

आर्थिक सहकार्य वाढ

मर्यादा

शेजारी राष्ट्रांशी तणाव

चीनबरोबर सीमावाद

जागतिक शक्तीसंघर्ष

भारतीय राजनयाची उत्क्रांती ही आदर्शवादापासून वास्तववादापर्यंत आणि अलिप्ततेपासून बहुआयामी सहभागापर्यंत झालेली आहे.

नेहरूंच्या अलिप्ततावादापासून ते आजच्या बहुध्रुवीय जगातील धोरणात्मक स्वायत्ततेपर्यंत भारताने राष्ट्रीय हित आणि जागतिक शांतता यांचा समतोल साधण्याचा प्रयत्न केला आहे.

आज भारत उदयोन्मुख महासत्ता म्हणून ओळखला जातो. भविष्यात भारतीय राजनय अधिक सक्रिय, संतुलित आणि नेतृत्वक्षम होईल अशी अपेक्षा आहे.