समकालीन जागतिक राजकारणाच्या संदर्भात

“सभ्यतांचा संघर्ष, जागतिक बाजारपेठेचे एकीकरण आणि परस्परावलंबित्व”
(Clash of Civilizations, Global Market Integration and Interdependence )

 प्रस्तावना

शीतयुद्धाच्या समाप्तीनंतर जागतिक राजकारणाचे स्वरूप मोठ्या प्रमाणात बदलले. विचारसरणीवर आधारित संघर्ष (भांडवलशाही विरुद्ध साम्यवाद) कमी झाला; परंतु त्याऐवजी सांस्कृतिक, आर्थिक आणि परस्परावलंबी संबंधांवर आधारित नवे समीकरण निर्माण झाले.

या पार्श्वभूमीवर तीन महत्त्वाच्या संकल्पना पुढे येतात:

1. सभ्यतांचा संघर्ष (Clash of Civilizations)

2. जागतिक बाजारपेठेचे एकीकरण (Global Market Integration)

3. परस्परावलंबित्व (Interdependence)

 सभ्यतांचा संघर्ष (Clash of Civilizations)

(अ) संकल्पना

“Clash of Civilizations” हा सिद्धांत Samuel P. Huntington यांनी १९९३ मध्ये मांडला. त्यांच्या मते शीतयुद्धानंतरचे संघर्ष विचारसरणीवर आधारित नसून सांस्कृतिक आणि सभ्यतागत असतील.

हंटिंग्टन यांनी जगाला विविध सभ्यतांमध्ये विभागले:

• पाश्चात्त्य सभ्यता

• इस्लामी सभ्यता

• कन्फ्यूशियन (चिनी) सभ्यता

• हिंदू सभ्यता

• स्लाव-ऑर्थोडॉक्स सभ्यता

• लॅटिन अमेरिकन सभ्यता

(आ) मुख्य मुद्दे

1. लोकांची ओळख ही धर्म व संस्कृतीवर आधारित असेल.

2. सभ्यतांमधील संघर्ष जागतिक राजकारणाचे केंद्र बनेल.

3. पश्चिमी सभ्यतेला इतर सभ्यतांकडून आव्हान मिळेल.

(इ) टीका

• हा सिद्धांत अतिसामान्यीकरण करतो.

• संस्कृतींमध्ये अंतर्गत विविधता दुर्लक्षित केली जाते.

• आर्थिक आणि राजकीय घटकांना कमी महत्त्व दिले जाते.

तथापि, ९/११ नंतरच्या घटनांमुळे या सिद्धांताची चर्चा वाढली.

 जागतिक बाजारपेठेचे एकीकरण (Global Market Integration)

(अ) अर्थ

जागतिकीकरणामुळे जगातील अर्थव्यवस्था परस्पर जोडल्या गेल्या आहेत. वस्तू, सेवा, भांडवल, तंत्रज्ञान आणि मजूर यांचा मुक्त प्रवाह वाढला आहे.

(आ) प्रमुख घटक

1. मुक्त व्यापार धोरणे

2. बहुराष्ट्रीय कंपन्या

3. जागतिक वित्तीय संस्था

4. तंत्रज्ञानाचा वेगवान प्रसार

उदा., World Trade Organization (WTO), International Monetary Fund (IMF) आणि World Bank यांनी जागतिक बाजारपेठेच्या एकीकरणात महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे.

(इ) परिणाम

सकारात्मक:

• आर्थिक वाढ

• परकीय गुंतवणूक

• तंत्रज्ञान हस्तांतरण

नकारात्मक:

• आर्थिक असमानता

• स्थानिक उद्योगांचे नुकसान

• सांस्कृतिक एकसंधीकरण (Cultural Homogenization)

 परस्परावलंबित्व (Interdependence)

(अ) संकल्पना

परस्परावलंबित्व म्हणजे देश आर्थिक, राजकीय आणि पर्यावरणीय बाबींमध्ये एकमेकांवर अवलंबून असणे.

ही संकल्पना विशेषतः उदारमतवादी विचारवंतांनी मांडली.

(आ) प्रकार

1. आर्थिक परस्परावलंबित्व

2. पर्यावरणीय परस्परावलंबित्व

3. सुरक्षा परस्परावलंबित्व

4. तांत्रिक परस्परावलंबित्व

उदा., हवामान बदलाचा प्रश्न एका देशापुरता मर्यादित नसून जागतिक आहे.

(इ) जटिल परस्परावलंबित्व (Complex Interdependence)

Robert Keohane आणि Joseph Nye यांनी “Complex Interdependence” ही संकल्पना मांडली.

त्यांच्या मते:

• देशांमध्ये अनेक पातळ्यांवर संबंध असतात.

• लष्करी शक्तीपेक्षा आर्थिक व संस्थात्मक सहकार्य महत्त्वाचे ठरते.

• आंतरराष्ट्रीय संस्था निर्णायक भूमिका बजावतात.

 तिन्ही संकल्पनांचा परस्परसंबंध

(१) सभ्यतांचा संघर्ष व जागतिकीकरण

जागतिक बाजारपेठेचे एकीकरण संस्कृतींच्या संपर्कात वाढ करते; परंतु यामुळे सांस्कृतिक असुरक्षितता व ओळख-आधारित संघर्षही वाढू शकतो.

(२) जागतिकीकरण व परस्परावलंबित्व

जागतिक बाजारपेठेच्या एकीकरणामुळे देश आर्थिकदृष्ट्या एकमेकांवर अवलंबून झाले आहेत.

उदा., तेल उत्पादक देश आणि तेल आयात करणारे देश यांच्यातील संबंध.

(३) संघर्ष व सहकार्य

एका बाजूला सभ्यतागत संघर्षाची शक्यता असली तरी दुसऱ्या बाजूला आर्थिक परस्परावलंबित्वामुळे सहकार्याची आवश्यकता निर्माण होते.

 समकालीन संदर्भ

1. व्यापार युद्धे (Trade Wars)

2. प्रादेशिक संघटनांचा उदय

3. सांस्कृतिक राष्ट्रवादाचा वाढता प्रभाव

4. जागतिक पुरवठा साखळी (Global Supply Chain)

 सैद्धांतिक विश्लेषण

(अ) वास्तववाद (Realism)

संघर्ष अटळ आहे; सभ्यतागत भेद महत्त्वाचे.

(आ) उदारमतवाद (Liberalism)

परस्परावलंबित्वामुळे युद्धाची शक्यता कमी होते.

(इ) रचनावाद (Constructivism)

संस्कृती व ओळख हे राजकारणाचे मूलभूत घटक आहेत.

समकालीन जागतिक राजकारण हे संघर्ष आणि सहकार्य या दोन्ही प्रक्रियांवर आधारित आहे.

• “सभ्यतांचा संघर्ष” सांस्कृतिक व ओळख-आधारित विभाजन दर्शवतो.

• “जागतिक बाजारपेठेचे एकीकरण” आर्थिक एकात्मता वाढवते.

• “परस्परावलंबित्व” देशांना सहकार्य करण्यास भाग पाडते.

म्हणूनच, समकालीन जगात “संस्कृती विरुद्ध बाजार” असा सरळ संघर्ष नसून, आर्थिक परस्परावलंबित्व आणि सांस्कृतिक ओळखींचे गुंतागुंतीचे परस्परसंबंध हेच जागतिक व्यवस्थेचे खरे स्वरूप आहे.