समकालीन जागतिक राजकारणाच्या संदर्भात Environmental Issues (पर्यावरणीय प्रश्न) हा विषय केवळ पर्यावरणशास्त्रापुरता मर्यादित नसून तो आंतरराष्ट्रीय संबंध, जागतिक अर्थव्यवस्था, उत्तर-दक्षिण दरी, मानवाधिकार, विकास मॉडेल आणि जागतिक शासन व्यवस्थेशी घट्ट जोडलेला आहे. 

१) पर्यावरणीय प्रश्न : अर्थ व स्वरूप

पर्यावरणीय प्रश्न म्हणजे नैसर्गिक संसाधनांचा अतिवापर, प्रदूषण, हवामान बदल, जैवविविधतेचा ऱ्हास, जलसंकट, जंगलतोड इत्यादीमुळे निर्माण झालेले स्थानिक, राष्ट्रीय आणि जागतिक पातळीवरील संकट.

समकालीन राजकारणात पर्यावरणीय प्रश्नांचे तीन वैशिष्ट्ये महत्त्वाची आहेत:

1. सीमापार स्वरूप (Transboundary Nature) – प्रदूषण व हवामान बदल सीमा ओलांडतात.

2. उत्तर-दक्षिण संघर्ष – विकसित व विकसनशील देशांमध्ये जबाबदारीचा वाद.

3. सुरक्षा प्रश्न (Environmental Security) – संसाधनांवरून संघर्ष वाढणे.

२) प्रमुख पर्यावरणीय प्रश्न (Major Environmental Issues)

(अ) हवामान बदल (Climate Change)

(१) अर्थ

जागतिक तापमानात दीर्घकालीन वाढ होणे, ज्याला Global Warming म्हणतात.

(२) कारणे

• जीवाश्म इंधनांचा वापर

• औद्योगिकीकरण

• जंगलतोड

• हरितगृह वायू (CO₂, CH₄)

(३) परिणाम

• समुद्रपातळी वाढ

• दुष्काळ, पूर

• कृषी उत्पादन घट

• हवामान शरणार्थी (Climate Refugees)

(४) आंतरराष्ट्रीय करार

• United Nations Framework Convention on Climate Change

• Intergovernmental Panel on Climate Change

• Paris Agreement

Common But Differentiated Responsibilities (CBDR) हे तत्त्व महत्त्वाचे आहे.

(ब) जैवविविधतेचा ऱ्हास (Loss of Biodiversity)

(१) अर्थ

वनस्पती व प्राणी प्रजातींचे नामशेष होणे.

(२) कारणे

• अधिवास नष्ट होणे

• प्रदूषण

• हवामान बदल

• अति शिकार

(३) करार

• Convention on Biological Diversity

(क) ओझोन स्तराची हानी

कारण

CFCs वायू.

करार

• Montreal Protocol

हा करार यशस्वी मानला जातो.

(ड) जलसंकट (Water Crisis)

• भूजल पातळी घट

• पाण्याचे खासगीकरण

• आंतरराष्ट्रीय नदी वाद (उदा. भारत-पाकिस्तान – सिंधू नदी प्रश्न)

जलसुरक्षा हा भविष्यातील राजकीय संघर्षाचा मुद्दा ठरू शकतो.

(इ) जंगलतोड व वाळवंटीकरण

• अमेझॉन जंगलांचा नाश

• कृषी विस्तार

• खनिज उत्खनन

जंगल हे “कार्बन सिंक” असल्याने हवामान बदलाशी थेट संबंध.

(फ) प्रदूषण (Pollution)

(१) वायू प्रदूषण

(२) जल प्रदूषण

(३) मृदा प्रदूषण

(४) प्लास्टिक प्रदूषण

समुद्रातील प्लास्टिक संकट जागतिक पातळीवर गंभीर झाले आहे.

३) पर्यावरणीय प्रश्न व जागतिक राजकारण

(१) उत्तर-दक्षिण संघर्ष

विकसित देश ऐतिहासिकदृष्ट्या जास्त प्रदूषणासाठी जबाबदार; परंतु विकसनशील देशांवरही उत्सर्जन कमी करण्याचा दबाव.

(२) शाश्वत विकास (Sustainable Development)

• United Nations
  यांनी 2015 मध्ये Sustainable Development Goals (SDGs) जाहीर केले.

शाश्वत विकास = वर्तमान गरजा पूर्ण करताना भविष्यातील पिढ्यांच्या गरजा धोक्यात न आणणे.

(३) हरित अर्थव्यवस्था (Green Economy)

• नवीकरणीय ऊर्जा

• सौर व पवन ऊर्जा

• कार्बन कर

(४) पर्यावरणीय सुरक्षा (Environmental Security)

हवामान बदलामुळे:

• स्थलांतर

• अन्नटंचाई

• संसाधन संघर्ष

हे सर्व राष्ट्रीय सुरक्षेशी संबंधित झाले आहेत.

४) पर्यावरणीय न्याय (Environmental Justice)

• गरीब व आदिवासी समाजावर प्रदूषणाचा अधिक परिणाम

• “Polluter Pays Principle”

• आंतरराष्ट्रीय स्तरावर हवामान वित्त (Climate Finance)

५) पर्यावरणीय चळवळी

(१) जागतिक चळवळी

• Greenpeace

(२) भारतातील चळवळी

• चिपको आंदोलन

• नर्मदा बचाव आंदोलन

६) पर्यावरणीय प्रश्न व आंतरराष्ट्रीय संस्था

• UNFCCC

• IPCC

• UNEP

• WTO (पर्यावरणीय मानके व व्यापार)

७) समकालीन आव्हाने

1. हवामान वित्त पुरेसे नाही

2. विकसित देशांची वचनपूर्ती अपुरी

3. ऊर्जा संक्रमणातील अडचणी

4. हरित तंत्रज्ञानावर पेटंट हक्क

८) टीका व वाद

(अ) विकास विरुद्ध पर्यावरण

विकसनशील देश म्हणतात की आर्थिक विकासाशिवाय दारिद्र्य दूर होणार नाही.

(ब) पर्यावरणीय वसाहतवाद (Green Colonialism)

हरित नियमांमुळे विकसनशील देशांवर निर्बंध येतात.

समकालीन जागतिक राजकारणात पर्यावरणीय प्रश्न हे केवळ नैसर्गिक संकट नसून ते राजकीय, आर्थिक व नैतिक प्रश्न आहेत. हवामान बदल, जैवविविधता, जलसंकट आणि प्रदूषण या सर्व समस्या जागतिक सहकार्याशिवाय सोडवता येणार नाहीत.

पर्यावरणीय राजकारण हे 21 व्या शतकातील आंतरराष्ट्रीय संबंधांचे केंद्रबिंदू बनले आहे.