आंतरराष्ट्रीय संबंधांचे सिद्धान्त : बहुलवादी सिद्धान्त(Pluralist Theory)
आंतरराष्ट्रीय संबंधांचे सिद्धान्त : बहुलवादी सिद्धान्त
प्रस्तावना
बहुलवादी सिद्धान्त (Pluralist Theory) हा आंतरराष्ट्रीय संबंधांच्या अभ्यासातील एक महत्त्वाचा आधुनिक दृष्टिकोन आहे. पारंपरिक वास्तववादी सिद्धान्ताने आंतरराष्ट्रीय राजकारणाच्या केंद्रस्थानी सार्वभौम राष्ट्र-राज्य, सत्ता, राष्ट्रीय हित आणि सुरक्षा यांना ठेवले. त्याच्या तुलनेत बहुलवादी दृष्टिकोन असे प्रतिपादन करतो की, आधुनिक आंतरराष्ट्रीय संबंध केवळ राष्ट्रांमधील संबंधांपुरते मर्यादित राहिलेले नाहीत.
आजच्या जगात विविध प्रकारचे घटक आंतरराष्ट्रीय राजकारणावर प्रभाव टाकतात. त्यामध्ये:
राष्ट्र-राज्ये,
आंतरराष्ट्रीय संघटना,
स्वयंसेवी संस्था,
बहुराष्ट्रीय कंपन्या,
सामाजिक चळवळी,
माध्यमे,
तज्ज्ञांचे जाळे,
आंतरराष्ट्रीय संस्था,
व्यक्ती आणि नागरिक समाज
यांचा समावेश होतो.
बहुलवादी दृष्टिकोनानुसार आंतरराष्ट्रीय राजकारण हे अनेक घटक, अनेक हितसंबंध, अनेक प्रश्न आणि परस्परावलंबित्व यांचे गुंतागुंतीचे जाळे आहे.
या दृष्टिकोनाचा आधुनिक विकास विशेषतः रॉबर्ट केओहेन आणि जोसेफ नाय यांच्या कार्याशी संबंधित आहे. त्यांच्या जटिल परस्परावलंबित्वाच्या संकल्पनेने आंतरराष्ट्रीय संबंधांच्या अभ्यासाला नवीन दिशा दिली.
बहुलवादाची संकल्पना
बहुलवाद (Pluralism) म्हणजे समाज किंवा आंतरराष्ट्रीय व्यवस्थेत अनेक स्वतंत्र घटक, हितसंबंध, संस्था आणि शक्तिकेंद्रे अस्तित्वात असतात आणि त्यांच्यातील परस्परसंवादातून राजकीय प्रक्रिया घडते, असा दृष्टिकोन.
सोप्या भाषेत:
आंतरराष्ट्रीय राजकारणावर केवळ राष्ट्र-राज्यांचे नियंत्रण नसून विविध राज्यीय आणि गैर-राज्यीय घटक परस्परसंवादातून आंतरराष्ट्रीय परिणाम घडवतात, ही बहुलवादाची मूलभूत भूमिका आहे.
बहुलवादी दृष्टिकोनामध्ये एकच केंद्र किंवा एकच सत्ता असण्याऐवजी अनेक सत्ताकेंद्रे आणि हितसंबंध असतात.
बहुलवादी सिद्धान्ताची बौद्धिक पार्श्वभूमी
बहुलवादी सिद्धान्ताचा विकास विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात आंतरराष्ट्रीय संबंधांमध्ये झालेल्या महत्त्वपूर्ण बदलांच्या पार्श्वभूमीवर झाला.
या काळात:
आंतरराष्ट्रीय व्यापार वाढला,
बहुराष्ट्रीय कंपन्यांचा विस्तार झाला,
आंतरराष्ट्रीय संघटनांचे महत्त्व वाढले,
स्वयंसेवी संस्थांची संख्या वाढली,
जागतिक संपर्कव्यवस्था विकसित झाली,
संचार आणि वाहतूक क्रांती झाली,
आर्थिक परस्परावलंबित्व वाढले,
पर्यावरणीय समस्या जागतिक बनल्या,
मानवी हक्कांचे प्रश्न आंतरराष्ट्रीय झाले.
यामुळे केवळ राज्य-ते-राज्य संबंधांवर आधारित दृष्टिकोन अपुरा वाटू लागला.
वास्तववादाला बहुलवादी आव्हान
वास्तववादी सिद्धान्तानुसार:
आंतरराष्ट्रीय राजकारणाचा प्रमुख घटक म्हणजे राष्ट्र-राज्य.
परंतु बहुलवादी विचारवंतांनी प्रश्न उपस्थित केला:
आंतरराष्ट्रीय कंपन्यांची भूमिका काय?
संयुक्त राष्ट्रांसारख्या संस्थांचे महत्त्व काय?
स्वयंसेवी संस्थांचा प्रभाव काय?
जागतिक सामाजिक चळवळींचे महत्त्व काय?
आंतरराष्ट्रीय वित्तीय संस्था कशा कार्य करतात?
पर्यावरणीय संस्थांचा जागतिक धोरणांवर परिणाम कसा होतो?
यामुळे बहुलवादाने राज्य-केंद्रित दृष्टिकोनावर टीका केली.
राज्य-केंद्रित दृष्टिकोनावर टीका
राज्य-केंद्रित दृष्टिकोन (State-centric approach) म्हणजे आंतरराष्ट्रीय संबंधांच्या अभ्यासात राष्ट्र-राज्याला प्रमुख किंवा जवळजवळ एकमेव घटक मानणारा दृष्टिकोन.
बहुलवादी विचारवंतांच्या मते हा दृष्टिकोन आधुनिक जगाचे संपूर्ण चित्र स्पष्ट करू शकत नाही.
कारणे:
१. राज्ये एकमेव घटक नाहीत
आंतरराष्ट्रीय राजकारणात अनेक गैर-राज्यीय घटक सक्रिय आहेत.
२. राज्यांची सत्ता सर्व क्षेत्रांत समान नसते
काही क्षेत्रांमध्ये आर्थिक संस्था किंवा कंपन्यांचा प्रभाव मोठा असू शकतो.
३. आंतरराष्ट्रीय प्रश्नांची संख्या वाढली आहे
उदा.:
हवामान बदल,
महामारी,
मानवाधिकार,
सायबर क्षेत्र,
आंतरराष्ट्रीय व्यापार,
जागतिक वित्त.
४. राज्यांच्या सीमा अनेक व्यवहारांना रोखू शकत नाहीत
भांडवल, माहिती, तंत्रज्ञान आणि कल्पना सीमा ओलांडून प्रवाहित होतात.
बहुलवादाची प्रमुख वैशिष्ट्ये
बहुलवादी दृष्टिकोनाची प्रमुख वैशिष्ट्ये पुढीलप्रमाणे आहेत:
अनेक घटकांचा स्वीकार.
गैर-राज्यीय घटकांना महत्त्व.
राज्य-केंद्रित दृष्टिकोनावर टीका.
परस्परावलंबित्वावर भर.
आंतरराष्ट्रीय सहकार्याचे महत्त्व.
विविध प्रकारच्या शक्तींचा स्वीकार.
आर्थिक घटकांचे महत्त्व.
आंतरराष्ट्रीय संस्थांची भूमिका.
अनेक संवादमार्ग.
अनेक विषयांचे आंतरराष्ट्रीयीकरण.
संघर्षाबरोबर सहकार्याचाही अभ्यास.
जागतिक राजकारणाचे गुंतागुंतीचे स्वरूप.
अनेक घटकांची संकल्पना
बहुलवादी सिद्धान्ताचा मूलभूत आधार म्हणजे:
आंतरराष्ट्रीय संबंधांमध्ये अनेक प्रकारचे घटक कार्यरत असतात.
हे घटक दोन व्यापक प्रकारांत विभागता येतात:
राज्यीय घटक
राष्ट्र-राज्ये
सरकारे
सरकारी संस्था
आंतरराष्ट्रीय राजनैतिक यंत्रणा
गैर-राज्यीय घटक
स्वयंसेवी संस्था
बहुराष्ट्रीय कंपन्या
आंतरराष्ट्रीय संघटना
सामाजिक चळवळी
माध्यमे
तज्ज्ञांचे नेटवर्क
आंतरराष्ट्रीय व्यावसायिक संघटना
गैर-राज्यीय घटक
गैर-राज्यीय घटक (Non-State Actors) म्हणजे राष्ट्र-राज्ये नसतानाही आंतरराष्ट्रीय संबंधांवर परिणाम घडवणारे संघटनात्मक किंवा सामाजिक घटक.
उदाहरणे:
स्वयंसेवी संस्था
बहुराष्ट्रीय कंपन्या
आंतरराष्ट्रीय संस्था
मानवाधिकार संघटना
पर्यावरणीय संस्था
दहशतवादी संघटना
जागतिक सामाजिक चळवळी
माध्यमसंस्था
बहुलवादी सिद्धान्तात यांना विशेष महत्त्व दिले जाते.
स्वयंसेवी संस्था
स्वयंसेवी संस्था (NGOs) या राज्याच्या थेट नियंत्रणाबाहेर कार्य करणाऱ्या सामाजिक किंवा गैर-नफा संस्था असतात.
त्यांचे कार्यक्षेत्र:
मानवाधिकार
पर्यावरण
गरिबी निर्मूलन
आरोग्य
शिक्षण
निर्वासित प्रश्न
मानवी मदत
सामाजिक न्याय
अशा संस्था आंतरराष्ट्रीय चर्चेला प्रभावित करू शकतात आणि सरकारांवर धोरणात्मक दबाव निर्माण करू शकतात.
स्वयंसेवी संस्थांचे आंतरराष्ट्रीय राजकारणातील महत्त्व
स्वयंसेवी संस्था:
जनमत निर्माण करतात.
आंतरराष्ट्रीय प्रश्नांवर जागरूकता निर्माण करतात.
सरकारांच्या धोरणांवर दबाव आणतात.
आंतरराष्ट्रीय परिषदांमध्ये सहभागी होतात.
संशोधन आणि माहिती उपलब्ध करून देतात.
मानवी हक्कांचे निरीक्षण करतात.
पर्यावरणीय प्रश्न आंतरराष्ट्रीय पातळीवर आणतात.
संकटाच्या काळात मदत करतात.
यामुळे सत्ता केवळ सरकारांकडे केंद्रित राहत नाही.
बहुराष्ट्रीय कंपन्या
बहुराष्ट्रीय कंपन्या (MNCs) म्हणजे अनेक देशांमध्ये उत्पादन, व्यापार, गुंतवणूक किंवा सेवा देणाऱ्या मोठ्या कंपन्या.
त्यांच्या माध्यमातून:
भांडवलाचा आंतरराष्ट्रीय प्रवाह,
तंत्रज्ञानाचे हस्तांतरण,
रोजगार,
जागतिक उत्पादन,
व्यापार,
गुंतवणूक
यांवर प्रभाव पडतो.
बहुराष्ट्रीय कंपन्यांची भूमिका
बहुराष्ट्रीय कंपन्या काही वेळा देशांच्या अर्थव्यवस्थेपेक्षा मोठ्या आर्थिक शक्तीचे प्रतिनिधित्व करू शकतात.
त्या:
गुंतवणुकीचे निर्णय घेतात,
उत्पादन कुठे करायचे हे ठरवतात,
जागतिक पुरवठा साखळ्या निर्माण करतात,
तंत्रज्ञानाचा प्रसार करतात,
सरकारांशी धोरणात्मक संवाद साधतात.
म्हणून आर्थिक क्षेत्रातील आंतरराष्ट्रीय संबंध समजून घेण्यासाठी त्यांचा अभ्यास आवश्यक आहे.
आंतरराष्ट्रीय संघटना
बहुलवादी सिद्धान्तात आंतरराष्ट्रीय संघटनांना महत्त्वाचे स्थान आहे.
उदाहरणे:
संयुक्त राष्ट्रसंघ
जागतिक व्यापार संघटना
जागतिक आरोग्य संघटना
आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी
जागतिक बँक
प्रादेशिक संघटना
या संस्था राज्यांना परस्पर सहकार्य करण्यासाठी व्यासपीठ उपलब्ध करून देतात.
आंतरराष्ट्रीय संघटनांचे महत्त्व
आंतरराष्ट्रीय संघटना:
१. सहकार्य वाढवतात
सामायिक समस्या सोडवण्यासाठी देशांना एकत्र आणतात.
२. नियम निर्माण करतात
आंतरराष्ट्रीय व्यवहारांसाठी नियम व मानके विकसित करतात.
३. विवाद निवारणाला मदत करतात
देशांमधील मतभेद शांततामय मार्गाने सोडवण्यास मदत करतात.
४. माहितीची देवाणघेवाण करतात
जागतिक समस्यांबाबत माहिती उपलब्ध करून देतात.
५. जागतिक प्रश्नांचे व्यवस्थापन करतात
आरोग्य, पर्यावरण, व्यापार, विकास इत्यादी प्रश्न हाताळतात.
आंतरराष्ट्रीय संबंधांचे आंतरराष्ट्रीयीकरण
बहुलवादी दृष्टिकोनानुसार अनेक प्रश्न पूर्वी देशांतर्गत मानले जात होते; परंतु आज ते आंतरराष्ट्रीय झाले आहेत.
उदा.:
पर्यावरण
मानवी हक्क
स्थलांतर
आर्थिक धोरण
आरोग्य
दहशतवाद
सायबर सुरक्षा
यामुळे देशांतर्गत आणि आंतरराष्ट्रीय राजकारणातील सीमा काही प्रमाणात अस्पष्ट झाल्या आहेत.
आंतरराष्ट्रीय संबंधांचे जाळे
बहुलवादी दृष्टिकोनातून आधुनिक जग पुढीलप्रमाणे समजता येते:
राज्य
↕
आंतरराष्ट्रीय संस्था
↕
बहुराष्ट्रीय कंपन्या
↕
स्वयंसेवी संस्था
↕
सामाजिक चळवळी
↕
व्यक्ती व समाज
या सर्वांमध्ये विविध प्रकारचे संबंध निर्माण होतात.
सीमापार संबंध
सीमापार संबंध (Transnational Relations) म्हणजे राष्ट्रांच्या सीमांच्या पलीकडे विविध गैर-राज्यीय घटक, व्यक्ती, संस्था आणि आर्थिक शक्ती यांच्यात निर्माण होणारे संबंध.
उदाहरणे:
एका देशातील कंपनीची दुसऱ्या देशात गुंतवणूक.
पर्यावरणीय संस्थांचे जागतिक अभियान.
आंतरराष्ट्रीय सामाजिक चळवळी.
इंटरनेटद्वारे जागतिक संवाद.
परदेशातील समुदायांशी संबंध.
आंतरराष्ट्रीय व्यापार.
यामुळे आंतरराष्ट्रीय राजकारण केवळ राजनैतिक संबंधांपुरते मर्यादित राहत नाही.
सीमापार संबंधांचे महत्त्व
सीमापार संबंधांमुळे:
माहितीचा प्रवाह वाढतो,
भांडवलाचा प्रवाह वाढतो,
तंत्रज्ञानाचा प्रसार होतो,
सामाजिक कल्पना पसरतात,
जागतिक जनमत निर्माण होते,
आर्थिक परस्परावलंबित्व वाढते.
जटिल परस्परावलंबित्व
बहुलवादी सिद्धान्तातील सर्वात महत्त्वाच्या संकल्पनांपैकी एक म्हणजे:
जटिल परस्परावलंबित्व
(Complex Interdependence)
ही संकल्पना विशेषतः रॉबर्ट केओहेन आणि जोसेफ नाय यांच्या कार्याशी संबंधित आहे.
त्यांच्या मते आधुनिक जगात राष्ट्रे आणि समाज इतके परस्पर जोडले गेले आहेत की एका देशातील निर्णयाचा परिणाम दुसऱ्या देशावर होऊ शकतो.
रॉबर्ट केओहेन आणि जोसेफ नाय
रॉबर्ट ओ. केओहेन आणि जोसेफ एस. नाय यांनी आधुनिक आंतरराष्ट्रीय संबंधांमध्ये परस्परावलंबित्व आणि सहकार्याच्या अभ्यासाला महत्त्वपूर्ण दिशा दिली.
त्यांच्या विचारांचा केंद्रबिंदू असा आहे की:
आधुनिक आंतरराष्ट्रीय राजकारण केवळ लष्करी शक्ती आणि राष्ट्रांमधील संघर्षाने समजावून सांगता येत नाही.
आर्थिक, सामाजिक, पर्यावरणीय, संस्थात्मक आणि तांत्रिक संबंधही महत्त्वाचे आहेत.
जटिल परस्परावलंबित्वाची तीन प्रमुख वैशिष्ट्ये
केओहेन आणि नाय यांच्या मांडणीमध्ये तीन वैशिष्ट्ये विशेष महत्त्वाची आहेत.
१. अनेक संवादमार्ग
२. प्रश्नांची कोणतीही निश्चित श्रेणी नसणे
३. लष्करी शक्तीची भूमिका तुलनेने कमी होणे
ही तीन वैशिष्ट्ये आधुनिक आंतरराष्ट्रीय संबंधांचे बदलते स्वरूप स्पष्ट करतात.
अनेक संवादमार्ग
अनेक संवादमार्ग (Multiple Channels) म्हणजे आंतरराष्ट्रीय संबंध केवळ सरकारांमधूनच घडत नाहीत.
ते पुढील माध्यमांतूनही घडतात:
सरकार ते सरकार
सरकार ते आंतरराष्ट्रीय संस्था
कंपनी ते कंपनी
स्वयंसेवी संस्था ते संस्था
वैज्ञानिक ते वैज्ञानिक
नागरिक ते नागरिक
विद्यापीठ ते विद्यापीठ
म्हणून आंतरराष्ट्रीय राजकारणात संवादाचे अनेक स्तर निर्माण झाले आहेत.
अनेक विषय
वास्तववादी दृष्टिकोनात सुरक्षा आणि लष्करी प्रश्नांना विशेष महत्त्व दिले जाते.
परंतु जटिल परस्परावलंबित्वानुसार आंतरराष्ट्रीय संबंधांमध्ये:
व्यापार,
वित्त,
पर्यावरण,
आरोग्य,
तंत्रज्ञान,
ऊर्जा,
स्थलांतर,
मानवाधिकार,
अन्नसुरक्षा
यांसारखे अनेक प्रश्न महत्त्वाचे आहेत.
त्यामुळे कोणताही एक विषय सर्व प्रश्नांपेक्षा कायमच सर्वोच्च असेल असे नाही.
प्रश्नांची निश्चित श्रेणी नसणे
वास्तववादी दृष्टिकोनात सुरक्षा प्रश्नांना पारंपरिकरीत्या सर्वोच्च स्थान दिले जाते.
परंतु बहुलवादी दृष्टिकोनात:
आर्थिक संकट, पर्यावरणीय संकट किंवा आरोग्य संकट एखाद्या देशासाठी लष्करी धोक्याइतकेच महत्त्वाचे ठरू शकते.
म्हणून आंतरराष्ट्रीय राजकारणातील प्रश्नांना कायमस्वरूपी उच्च आणि निम्न अशा एका निश्चित श्रेणीत ठेवता येत नाही.
लष्करी शक्तीची बदलती भूमिका
बहुलवादी दृष्टिकोन लष्करी शक्तीचे महत्त्व पूर्णपणे नाकारत नाही.
परंतु आधुनिक जगात अनेक प्रश्न:
व्यापार,
अर्थव्यवस्था,
हवामान,
आरोग्य,
तंत्रज्ञान
यांशी संबंधित असल्यामुळे प्रत्येक प्रश्न सोडवण्यासाठी लष्करी शक्तीचा उपयोग करता येत नाही.
यामुळे शक्तीचे स्वरूप बदलले आहे.
शक्तीचे बदलते स्वरूप
पारंपरिक दृष्टिकोनात शक्तीचा अर्थ मुख्यतः:
लष्करी क्षमता,
आर्थिक संसाधने,
राजकीय प्रभाव
यांच्याशी जोडला जातो.
बहुलवादी दृष्टिकोनात शक्तीचे अनेक प्रकार मानले जातात:
आर्थिक शक्ती
व्यापार, वित्त आणि गुंतवणूक.
संस्थात्मक शक्ती
आंतरराष्ट्रीय नियम व संस्थांवर प्रभाव.
तांत्रिक शक्ती
तंत्रज्ञान आणि माहितीवरील नियंत्रण.
ज्ञानाची शक्ती
विशेषज्ञता आणि माहिती.
सामाजिक शक्ती
जनमत आणि सामाजिक चळवळी.
वैचारिक शक्ती
कल्पना आणि मूल्यांचा प्रसार.
परस्परावलंबित्वाचे प्रकार
परस्परावलंबित्व सर्वच क्षेत्रांत सारखे नसते.
आर्थिक परस्परावलंबित्व
व्यापार आणि गुंतवणुकीवरील परस्पर अवलंबित्व.
ऊर्जा परस्परावलंबित्व
ऊर्जा आयात-निर्यातीशी संबंधित संबंध.
तांत्रिक परस्परावलंबित्व
तंत्रज्ञान, डिजिटल साधने आणि माहितीचे संबंध.
पर्यावरणीय परस्परावलंबित्व
हवामान आणि नैसर्गिक संसाधनांशी संबंधित संबंध.
सामाजिक परस्परावलंबित्व
स्थलांतर, संस्कृती आणि सामाजिक संपर्क.
परस्परावलंबित्व आणि संवेदनशीलता
परस्परावलंबित्वात एका देशातील बदलाचा दुसऱ्या देशावर परिणाम होतो.
उदा.:
एका देशातील आर्थिक संकटामुळे:
व्यापार ↓
↓
निर्यात ↓
↓
उत्पादन ↓
↓
दुसऱ्या देशातील उद्योगांवर परिणाम
यामुळे जागतिक अर्थव्यवस्थेतील परस्परसंबंध स्पष्ट होतात.
परस्परावलंबित्व आणि असुरक्षितता
परस्परावलंबित्वामुळे फायदे मिळतात; परंतु त्यातून काही धोकेही निर्माण होतात.
उदा.:
एखाद्या देशाची एखाद्या महत्त्वाच्या वस्तूच्या आयातीवर मोठी अवलंबित्व असल्यास पुरवठा खंडित झाल्यावर त्याला अडचणी निर्माण होऊ शकतात.
म्हणून:
परस्परावलंबित्व हे सहकार्याचे साधनही असू शकते आणि असुरक्षिततेचे कारणही.
बहुलवाद आणि सहकार्य
वास्तववादी दृष्टिकोनात संघर्षाला मोठे महत्त्व दिले जाते.
बहुलवादी दृष्टिकोन म्हणतो:
परस्परावलंबित्वामुळे संघर्षाबरोबर सहकार्याची गरजही वाढते.
उदा.:
पर्यावरणीय करार
व्यापार करार
आरोग्य सहकार्य
तंत्रज्ञान सहकार्य
आर्थिक संस्था
यातून सहकार्याचे संस्थात्मक स्वरूप विकसित होते.
संस्था आणि सहकार्य
केओहेन यांच्या विचारांमध्ये आंतरराष्ट्रीय संस्था सहकार्य वाढविण्याचे महत्त्वाचे साधन आहेत.
त्या:
माहिती उपलब्ध करून देतात,
नियम स्पष्ट करतात,
व्यवहारातील अनिश्चितता कमी करतात,
सहकार्याचे व्यासपीठ देतात,
नियमभंगाची किंमत वाढवू शकतात.
यामुळे आंतरराष्ट्रीय सहकार्याची शक्यता वाढते.
बहुलवाद आणि आंतरराष्ट्रीय संस्थावाद
बहुलवादी विचारधारेतून उदार संस्थावाद आणि नव-उदार संस्थावाद यांच्या विकासाला महत्त्वाची बौद्धिक पार्श्वभूमी मिळाली.
या दृष्टिकोनानुसार:
आंतरराष्ट्रीय व्यवस्था अराजक असली तरी संस्थांच्या माध्यमातून राज्ये दीर्घकालीन सहकार्य करू शकतात.
बहुलवादी दृष्टिकोनाचे योगदान
१ राज्याबाहेरील घटकांचे महत्त्व स्पष्ट केले
बहुलवादाने आंतरराष्ट्रीय संबंधांच्या अभ्यासात गैर-राज्यीय घटकांना महत्त्वपूर्ण स्थान दिले.
२ आंतरराष्ट्रीय संबंधांचा विस्तार केला
आंतरराष्ट्रीय संबंध केवळ:
राजनय + युद्ध + सुरक्षा
इतके मर्यादित नसून:
व्यापार + अर्थव्यवस्था + पर्यावरण + तंत्रज्ञान + आरोग्य + मानवाधिकार
यांचाही भाग आहेत, हे स्पष्ट केले.
३ परस्परावलंबित्वाची संकल्पना विकसित केली
देश स्वतंत्र असले तरी त्यांच्या अर्थव्यवस्था आणि समाज परस्पर जोडलेले आहेत.
४ आंतरराष्ट्रीय संस्थांचे महत्त्व
संयुक्त राष्ट्रसंघ आणि इतर आंतरराष्ट्रीय संस्थांची भूमिका स्पष्ट करण्यास मदत झाली.
५ शक्तीच्या पारंपरिक संकल्पनेवर प्रश्न
लष्करी शक्तीव्यतिरिक्त:
आर्थिक,
संस्थात्मक,
तांत्रिक,
सामाजिक,
वैचारिक
शक्तींचे महत्त्व अधोरेखित केले.
६ सहकार्याचा अभ्यास
बहुलवादाने आंतरराष्ट्रीय राजकारणात संघर्षासोबत सहकार्यालाही महत्त्व दिले.
७ जागतिकीकरण समजून घेण्यास मदत
सीमापार संबंध आणि परस्परावलंबित्वाच्या माध्यमातून जागतिकीकरणाचे विश्लेषण करण्यास मदत झाली.
बहुलवादी सिद्धान्ताच्या मर्यादा
बहुलवादी सिद्धान्ताचे महत्त्व असले तरी त्यावर काही महत्त्वपूर्ण टीका करण्यात आली आहे.
राज्याचे महत्त्व कमी लेखण्याची शक्यता
राज्याचे महत्त्व कमी करून गैर-राज्यीय घटकांना अधिक महत्त्व दिल्यामुळे बहुलवादावर टीका होते.
आजही:
राष्ट्रीय सुरक्षा,
सार्वभौमत्व,
संरक्षण,
युद्ध,
परराष्ट्र धोरण
या क्षेत्रांत राज्य अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
सर्व गैर-राज्यीय घटक समान प्रभावी नसतात
बहुलवादात अनेक घटकांचा उल्लेख केला जातो.
परंतु:
मोठ्या बहुराष्ट्रीय कंपन्या,
शक्तिशाली सरकारे,
आर्थिक संस्था
यांच्याकडे लहान स्वयंसेवी संस्थांपेक्षा अधिक संसाधने असू शकतात.
म्हणून "अनेक घटक आहेत" याचा अर्थ "सर्व घटक समान शक्तिशाली आहेत" असा होत नाही.
आर्थिक शक्तीचे केंद्रीकरण
बहुलवादी दृष्टिकोन अनेक शक्तिकेंद्रांचा उल्लेख करतो.
परंतु जागतिक अर्थव्यवस्थेत आर्थिक शक्ती काही मोठ्या:
कंपन्या,
वित्तीय संस्था,
देश,
गुंतवणूकदार
यांच्याकडे मोठ्या प्रमाणात केंद्रित असू शकते.
म्हणून बहुलवादाचे बहुकेंद्रीय शक्तीचे चित्र काही वेळा अतिसुलभ ठरू शकते.
संघर्षाचे अपुरे स्पष्टीकरण
बहुलवाद सहकार्य आणि परस्परावलंबित्वावर भर देतो.
परंतु:
युद्ध,
शक्तिसंघर्ष,
साम्राज्यवाद,
लष्करी स्पर्धा
यांचे पुरेसे स्पष्टीकरण देण्यासाठी वास्तववाद अधिक प्रभावी ठरू शकतो.
सुरक्षा प्रश्नांचे महत्त्व
जटिल परस्परावलंबित्वाच्या काळातही:
राष्ट्रीय सुरक्षा,
लष्करी क्षमता,
संरक्षण,
सामरिक स्पर्धा
यांचे महत्त्व संपलेले नाही.
त्यामुळे बहुलवादाने लष्करी शक्तीच्या बदलत्या भूमिकेवर भर देताना तिचे कायम असलेले महत्त्व पुरेसे अधोरेखित केले नाही, अशी टीका केली जाते.
शक्तीचे मोजमाप कठीण
बहुलवादात:
माहिती,
संस्था,
जनमत,
तंत्रज्ञान,
विचार
यांनाही शक्तीचे स्रोत मानले जाते.
परंतु या शक्तींचे मोजमाप लष्करी क्षमता किंवा आर्थिक उत्पादनाच्या तुलनेत अधिक कठीण असते.
परस्परावलंबित्व सर्व देशांसाठी समान नसते
सर्व राष्ट्रे समान प्रमाणात परस्परावलंबी नसतात.
शक्तिशाली देश काही वेळा:
पर्यायी बाजारपेठा शोधू शकतात,
पर्यायी पुरवठा व्यवस्था निर्माण करू शकतात,
आर्थिक दबाव टाकू शकतात.
कमकुवत देशांना तशी क्षमता कमी असू शकते.
त्यामुळे परस्परावलंबित्वामध्येही असमानता असते.
बहुलवादावरील वास्तववादी टीका
वास्तववादी विचारवंतांचा मुख्य आक्षेप असा आहे की:
गैर-राज्यीय घटकांचे महत्त्व मान्य केले तरी आंतरराष्ट्रीय व्यवस्थेत अंतिम सार्वभौम अधिकार राष्ट्र-राज्यांकडेच असतो.
विशेषतः:
युद्ध,
राष्ट्रीय सुरक्षा,
संरक्षण,
परराष्ट्र धोरण
यांमध्ये राज्याचे महत्त्व कायम राहते.
बहुलवादावरील मार्क्सवादी टीका
मार्क्सवादी दृष्टिकोनातून बहुलवादावर अशी टीका केली जाऊ शकते की तो:
अनेक घटकांमध्ये सत्ता वितरित झाल्याचे दाखवतो; परंतु या घटकांच्या मागे असलेली आर्थिक सत्ता आणि वर्गसंबंध पुरेशा तीव्रतेने स्पष्ट करत नाही.
उदा.:
बहुराष्ट्रीय कंपनी ही स्वतंत्र घटक असली तरी तिच्यामागे:
भांडवल,
मालकी,
वर्गहित,
नफा
यांची संरचना असते.
बहुलवादाचे चिकित्सक परीक्षण
बहुलवादाचे मूल्यमापन करताना दोन टोकाची भूमिका टाळणे आवश्यक आहे.
एकीकडे
केवळ राज्यांवर आधारित दृष्टिकोन आधुनिक जगासाठी अपुरा आहे.
दुसरीकडे
राज्याचे महत्त्व पूर्णपणे नाकारणेही योग्य नाही.
म्हणून आधुनिक आंतरराष्ट्रीय संबंधांमध्ये:
राज्य + गैर-राज्यीय घटक + आंतरराष्ट्रीय संस्था + जागतिक अर्थव्यवस्था + तंत्रज्ञान + समाज
या सर्वांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे.
बहुलवाद आणि वास्तववाद : तुलना
| मुद्दा | वास्तववाद | बहुलवाद |
|---|---|---|
| प्रमुख घटक | राष्ट्र-राज्य | अनेक राज्यीय व गैर-राज्यीय घटक |
| मुख्य प्रश्न | सत्ता व सुरक्षा | विविध हितसंबंध व सहकार्य |
| आंतरराष्ट्रीय व्यवस्था | अराजक | परस्परावलंबी व संस्थात्मक |
| शक्ती | लष्करी व भौतिक | आर्थिक, संस्थात्मक, सामाजिक, तांत्रिक इ. |
| प्रमुख प्रक्रिया | संघर्ष | संघर्ष + सहकार्य |
| संस्था | मर्यादित भूमिका | महत्त्वपूर्ण भूमिका |
| अर्थव्यवस्था | तुलनेने दुय्यम | महत्त्वपूर्ण |
| गैर-राज्यीय घटक | दुय्यम | महत्त्वपूर्ण |
| परस्परावलंबित्व | मर्यादित महत्त्व | मध्यवर्ती संकल्पना |
| सुरक्षा | सर्वोच्च | अनेक विषयांपैकी एक |
बहुलवाद आणि मार्क्सवाद : तुलना
| मुद्दा | बहुलवाद | मार्क्सवाद |
|---|---|---|
| मुख्य भर | अनेक घटक | वर्ग व आर्थिक संरचना |
| सत्ता | अनेक केंद्रांमध्ये | आर्थिक/वर्गीय संरचना महत्त्वाची |
| राज्य | अनेक घटकांपैकी एक महत्त्वाचा घटक | वर्गसंबंधांशी संबंधित |
| कंपन्या | स्वतंत्र प्रभावी घटक | भांडवलशाही संरचनेचा भाग |
| आंतरराष्ट्रीय संस्था | सहकार्याचे माध्यम | सत्तासंबंधांचे प्रतिबिंब असू शकतात |
| संघर्ष | विविध हितसंबंधांमधून | वर्गीय/आर्थिक संघर्ष |
| परस्परावलंबित्व | सहकार्याला चालना देणारे | असमानतेशी जोडलेले असू शकते |
| जागतिक व्यवस्था | बहुकेंद्रीय | भांडवलशाही व्यवस्था |
बहुलवादी सिद्धान्ताची संकल्पनात्मक चौकट
बहुलवादी सिद्धान्ताचे संपूर्ण स्वरूप पुढीलप्रमाणे लक्षात ठेवता येते:
राष्ट्र-राज्ये
↕
आंतरराष्ट्रीय संघटना
↕
बहुराष्ट्रीय कंपन्या
↕
स्वयंसेवी संस्था
↕
सामाजिक चळवळी
↕
व्यक्ती व समाज
↓
अनेक संवादमार्ग
↓
अनेक प्रश्न
↓
परस्परावलंबित्व
↓
सहकार्य + स्पर्धा
↓
जागतिक राजकारण
जटिल परस्परावलंबित्व : परीक्षेसाठी विशेष महत्त्व
केओहेन आणि नाय यांचे जटिल परस्परावलंबित्व हा अत्यंत महत्त्वाचा मुद्दा आहे.
याचे तीन मुख्य आधार :
१. अनेक संवादमार्ग
सरकारांबरोबरच संस्था, कंपन्या आणि सामाजिक घटकांमध्ये संबंध.
२. अनेक विषय
सुरक्षेबरोबर अर्थव्यवस्था, पर्यावरण, आरोग्य, व्यापार, तंत्रज्ञान इत्यादी प्रश्न.
३. लष्करी शक्तीला मर्यादा
प्रत्येक आंतरराष्ट्रीय समस्या लष्करी शक्तीने सोडवता येत नाही.
आधुनिक काळातील बहुलवादाचे महत्त्व
आजच्या जगात बहुलवादी दृष्टिकोन विशेष महत्त्वाचा ठरतो कारण:
आर्थिक क्षेत्र
जागतिक पुरवठा साखळ्या आणि वित्तीय बाजार.
तांत्रिक क्षेत्र
डिजिटल नेटवर्क आणि माहितीचा जागतिक प्रवाह.
पर्यावरण
हवामान बदलासारख्या समस्यांना राष्ट्रीय सीमा अपुऱ्या ठरतात.
आरोग्य
महामारीसारख्या संकटांना आंतरराष्ट्रीय सहकार्य आवश्यक असते.
सामाजिक क्षेत्र
स्थलांतर, मानवाधिकार आणि जागतिक सामाजिक चळवळी.
संस्थात्मक क्षेत्र
आंतरराष्ट्रीय संस्था नियम आणि सहकार्य निर्माण करतात.
बहुलवादी सिद्धान्ताचे एकत्रित मूल्यमापन
बहुलवादी सिद्धान्ताचे महत्त्व पुढील सूत्रातून स्पष्ट करता येते:
आंतरराष्ट्रीय राजकारण = राज्य + गैर-राज्यीय घटक + संस्था + आर्थिक संबंध + सामाजिक संबंध + परस्परावलंबित्व + अनेक विषय
यामुळे बहुलवादाने आंतरराष्ट्रीय संबंधांच्या अभ्यासाची व्याप्ती मोठ्या प्रमाणात वाढवली.
तथापि, राज्याची सार्वभौम सत्ता, राष्ट्रीय सुरक्षा, लष्करी शक्ती आणि असमान परस्परावलंबित्व यांचे महत्त्व दुर्लक्षित करता येत नाही.
त्यामुळे बहुलवाद हा वास्तववादाचा पूर्ण पर्याय नसून आधुनिक आंतरराष्ट्रीय राजकारणातील गुंतागुंतीचे आणि बहुस्तरीय स्वरूप समजून घेण्यासाठी पूरक व महत्त्वपूर्ण दृष्टिकोन आहे.
बहुलवादी सिद्धान्ताने आंतरराष्ट्रीय संबंधांच्या पारंपरिक अभ्यासात महत्त्वपूर्ण परिवर्तन घडवून आणले. वास्तववादाने जिथे राष्ट्र-राज्य, सत्ता आणि सुरक्षा यांना केंद्रस्थानी ठेवले, तिथे बहुलवादाने अनेक घटक, अनेक हितसंबंध, अनेक संवादमार्ग, अनेक विषय आणि परस्परावलंबित्व यांना महत्त्व दिले.
या दृष्टिकोनानुसार आधुनिक जगात राष्ट्र-राज्य महत्त्वाचे असले तरी ते एकमेव आंतरराष्ट्रीय घटक नाही. स्वयंसेवी संस्था, बहुराष्ट्रीय कंपन्या, आंतरराष्ट्रीय संघटना, सामाजिक चळवळी आणि इतर सीमापार घटक आंतरराष्ट्रीय राजकारणाच्या प्रक्रियेत सक्रिय आहेत.
विशेषतः रॉबर्ट केओहेन आणि जोसेफ नाय यांनी मांडलेले जटिल परस्परावलंबित्व आधुनिक आंतरराष्ट्रीय संबंध समजून घेण्यासाठी अत्यंत उपयुक्त आहे. त्यांच्या मते अनेक संवादमार्ग, अनेक विषय आणि लष्करी शक्तीच्या तुलनेने मर्यादित उपयुक्ततेमुळे आधुनिक जागतिक राजकारणाचे स्वरूप पारंपरिक शक्तिसंघर्षापेक्षा अधिक गुंतागुंतीचे झाले आहे.
तरीही बहुलवादावर राज्याच्या भूमिकेला कमी महत्त्व देणे, गैर-राज्यीय घटकांच्या शक्तीतील असमानता पुरेशी स्पष्ट न करणे, सुरक्षा व लष्करी शक्तीचे महत्त्व कमी लेखणे आणि आर्थिक शक्तीच्या केंद्रीकरणाकडे अपुरे लक्ष देणे अशा टीका केल्या जातात.
म्हणून चिकित्सक निष्कर्ष असा मांडता येईल की:
आधुनिक आंतरराष्ट्रीय संबंध समजून घेण्यासाठी राष्ट्र-राज्याचे महत्त्व नाकारता येत नाही; परंतु केवळ राष्ट्र-राज्याच्या माध्यमातूनही आधुनिक जागतिक राजकारणाचे पूर्ण स्पष्टीकरण देता येत नाही. राज्ये, गैर-राज्यीय घटक, आंतरराष्ट्रीय संस्था, जागतिक अर्थव्यवस्था आणि परस्परावलंबित्व यांच्या परस्परसंबंधांचा एकत्रित अभ्यास केल्यासच आधुनिक आंतरराष्ट्रीय संबंधांचे अधिक वास्तववादी आणि व्यापक आकलन होऊ शकते.
संक्षिप्त सूत्र
बहुलवाद
→ अनेक घटक
→ राज्य-केंद्रित दृष्टिकोनावर टीका
→ गैर-राज्यीय घटक
→ स्वयंसेवी संस्था
→ बहुराष्ट्रीय कंपन्या
→ आंतरराष्ट्रीय संघटना
→ सीमापार संबंध
→ अनेक संवादमार्ग
→ अनेक विषय
→ जटिल परस्परावलंबित्व
→ केओहेन आणि नाय
→ शक्तीचे बदलते स्वरूप
→ सहकार्य
→ जागतिकीकरण
→ योगदान
→ मर्यादा व चिकित्सक परीक्षण
मध्यवर्ती कल्पना:
“आधुनिक आंतरराष्ट्रीय राजकारण हे केवळ राष्ट्रांचे राजकारण नसून अनेक घटक, अनेक विषय आणि अनेक परस्परसंबंधांचे जटिल जाळे आहे.”