इलेक्ट्रॉनिक मतदान यंत्रे (Electronic Voting Machines – EVMs)

१. प्रस्तावना

लोकशाही व्यवस्थेचा पाया म्हणजे मुक्त, निष्पक्ष आणि पारदर्शक निवडणुका. निवडणूक प्रक्रिया जितकी विश्वासार्ह असेल तितकी लोकशाही अधिक मजबूत होते. भारतासारख्या विशाल, लोकसंख्येने दुसऱ्या क्रमांकाच्या देशात कोट्यवधी मतदारांना मतदानाचा अधिकार प्रभावीपणे वापरता यावा, यासाठी आधुनिक आणि कार्यक्षम निवडणूक यंत्रणेची गरज होती.

पूर्वी भारतात मतपत्रिकेद्वारे (Ballot Paper) मतदान केले जात होते. मात्र या पद्धतीत मतपत्रिका छपाई, वाहतूक, साठवण, मतमोजणी यासाठी मोठा खर्च व वेळ लागत असे. तसेच बोगस मतदान, मतपेट्या लुटणे, मतपत्रिका फाडणे, मोजणीत चूक होणे यांसारखे गैरप्रकारही घडत असत. या सर्व अडचणी दूर करण्यासाठी भारताने इलेक्ट्रॉनिक मतदान यंत्रे (EVMs) स्वीकारली.

आज EVM ही भारतीय निवडणूक व्यवस्थेचा अविभाज्य भाग बनली आहे. या लेखात EVM चा अर्थ, इतिहास, रचना, कार्यपद्धती, फायदे, मर्यादा, वाद, VVPAT प्रणाली, न्यायालयीन भूमिका आणि लोकशाहीतील महत्त्व यांचा सविस्तर अभ्यास केला आहे.

२. इलेक्ट्रॉनिक मतदान यंत्रे : अर्थ व संकल्पना

इलेक्ट्रॉनिक मतदान यंत्र (Electronic Voting Machine – EVM) म्हणजे असे इलेक्ट्रॉनिक उपकरण ज्याच्या सहाय्याने मतदार बटण दाबून आपले मत नोंदवतो आणि मतांची मोजणी इलेक्ट्रॉनिक पद्धतीने केली जाते.

सोप्या शब्दांत सांगायचे तर,

मतपत्रिकेऐवजी वापरले जाणारे इलेक्ट्रॉनिक मतदानाचे साधन म्हणजे EVM होय.

EVM ही पूर्णपणे ऑफलाइन प्रणाली आहे. ती इंटरनेट, वाय-फाय किंवा ब्लूटूथशी जोडलेली नसते, त्यामुळे बाह्य हस्तक्षेपाची शक्यता कमी होते.

३. भारतातील EVM चा इतिहास आणि विकास

३.१ EVM ची संकल्पना

• भारतात EVM विकसित करण्याचा विचार १९८० च्या दशकात सुरू झाला.

• १९८२ मध्ये केरळमधील एका पोटनिवडणुकीत प्रथम प्रायोगिक वापर झाला.

• १९८९ मध्ये लोकप्रतिनिधित्व अधिनियमात दुरुस्ती करून EVM वापरण्यास कायदेशीर मान्यता देण्यात आली.

३.२ निवडणुकांतील वापर

• १९९८ : काही विधानसभा निवडणुकांत EVM वापर

• २००४ : लोकसभा निवडणुकांमध्ये संपूर्ण देशात EVM वापर

• त्यानंतर सर्व लोकसभा, विधानसभा आणि अनेक स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या निवडणुकांत EVM चा वापर सुरू झाला.

३.३ उत्पादन करणाऱ्या संस्था

भारतामध्ये EVM चे उत्पादन दोन सरकारी कंपन्यांकडून केले जाते—

1. भारत इलेक्ट्रॉनिक्स लिमिटेड (BEL)

2. इलेक्ट्रॉनिक्स कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया लिमिटेड (ECIL)

४. EVM ची रचना (Structure of EVM)

EVM मध्ये प्रामुख्याने तीन मुख्य घटक असतात—

४.१ बॅलेट युनिट (Ballot Unit)

• मतदारासाठी असलेले युनिट

• उमेदवारांची नावे व निवडणूक चिन्हे दर्शवलेली असतात

• प्रत्येक उमेदवारासमोर एक बटण असते

• मतदार आपल्या पसंतीचे बटण दाबतो

४.२ कंट्रोल युनिट (Control Unit)

• मतदान अधिकारी वापरतो

• मतदान सुरू व बंद करण्याचे नियंत्रण

• एकावेळी एकाच मतदाराला मतदानाची परवानगी

• मतांची नोंद व मोजणी याच युनिटमध्ये होते

४.३ VVPAT (Voter Verifiable Paper Audit Trail)

• मतदाराने दिलेल्या मताची कागदी पावती छापली जाते

• ती पावती पारदर्शक खिडकीतून सुमारे ७ सेकंद दिसते

• नंतर ती बंद पेटीत साठवली जाते

५. EVM कसे कार्य करते? (Working of EVM)

EVM ची कार्यपद्धती पुढीलप्रमाणे आहे—

1. मतदान अधिकारी कंट्रोल युनिटद्वारे मशीन सक्रिय करतो

2. मतदार बॅलेट युनिटवर पसंतीच्या उमेदवाराचे बटण दाबतो

3. ‘बीप’ असा आवाज येतो

4. मत नोंदवले जाते

5. VVPAT मध्ये उमेदवाराचे नाव व चिन्ह छापले जाते

6. मतदान पूर्ण झाल्यावर मतमोजणी केली जाते

६. EVM वापरण्यामागील उद्दिष्टे

EVM स्वीकारण्यामागील प्रमुख उद्दिष्टे पुढीलप्रमाणे—

1. निवडणूक प्रक्रिया जलद व सुलभ करणे

2. मतमोजणीतील विलंब टाळणे

3. बोगस मतदान व गैरप्रकारांना आळा घालणे

4. निवडणूक खर्च कमी करणे

5. पारदर्शकता आणि विश्वासार्हता वाढवणे

७. EVM चे फायदे (Advantages of EVM)

७.१ वेळ आणि खर्च बचत

• मतपत्रिका छपाई, वाहतूक आणि साठवण खर्च वाचतो

• मतमोजणी काही तासांत पूर्ण होते

७.२ अचूकता

• मानवी चुका कमी होतात

• मतमोजणीत अचूकता वाढते

७.३ बोगस मतदानास प्रतिबंध

• एकावेळी एकच मत नोंदवले जाते

• मशीन आपोआप लॉक होते

७.४ पर्यावरणपूरक

• कागदाचा वापर मोठ्या प्रमाणात कमी

• पर्यावरण संवर्धनास मदत

७.५ वापरण्यास सोपे

• निरक्षर मतदारांसाठीही सोपे

• चिन्हे आणि बटण प्रणाली

८. EVM ची मर्यादा व टीका (Limitations and Criticism)

८.१ हॅकिंगबाबत शंका

काही राजकीय पक्षांनी EVM हॅक होऊ शकते असा आरोप केला आहे, जरी निवडणूक आयोगाने तो फेटाळला आहे.

८.२ तांत्रिक बिघाड

कधी कधी बॅटरी निकामी होणे किंवा यंत्र बिघाड होण्याच्या घटना घडतात.

८.३ पारदर्शकतेविषयी प्रश्न

मतपत्रिकेप्रमाणे थेट कागदी पुरावा नसल्याची टीका केली जाते.

८.४ जनतेतील अविश्वास

तांत्रिक ज्ञानाच्या अभावामुळे काही मतदारांमध्ये संभ्रम निर्माण होतो.

९. VVPAT प्रणालीचे महत्त्व

VVPAT प्रणाली EVM वरील विश्वास वाढवण्यासाठी सुरू करण्यात आली.

VVPAT चे फायदे—

1. मतदाराला खात्री मिळते

2. मतांची पडताळणी शक्य होते

3. निवडणूक वाद कमी होतात

4. पारदर्शकता वाढते

सध्या निवडणूक आयोग काही मतदान केंद्रांतील VVPAT स्लिप्सची यादृच्छिक तपासणी करतो.

१०. EVM आणि न्यायालयीन भूमिका

• सर्वोच्च न्यायालयाने EVM वापर संवैधानिकदृष्ट्या वैध ठरवला आहे.

• VVPAT वापर अनिवार्य करण्याचे निर्देश दिले आहेत.

• निवडणूक आयोगाच्या स्वायत्ततेवर न्यायालयाने विश्वास व्यक्त केला आहे.

११. आंतरराष्ट्रीय दृष्टिकोन

काही देशांनी EVM वापर स्वीकारला आहे, तर काही देशांनी सुरक्षेच्या कारणांमुळे ती नाकारली आहे. भारताने मात्र स्वतःची सुरक्षित, ऑफलाइन प्रणाली विकसित केली असून ती जगात एक वेगळी ओळख निर्माण करते.

१२. EVM आणि भारतीय लोकशाही

EVM मुळे—

• निवडणूक प्रक्रिया अधिक कार्यक्षम झाली

• प्रशासनिक क्षमता वाढली

• मोठ्या लोकसंख्येला मतदानाचा अधिकार सुलभ झाला

सुधारणा व सूचना

1. VVPAT पडताळणीचा व्याप वाढवणे

2. मतदारांमध्ये तांत्रिक जागरूकता निर्माण करणे

3. स्वतंत्र तांत्रिक ऑडिट

4. निवडणूक कर्मचाऱ्यांचे नियमित प्रशिक्षण

इलेक्ट्रॉनिक मतदान यंत्रे (EVMs) ही भारतीय निवडणूक व्यवस्थेतील एक महत्त्वाची तांत्रिक सुधारणा आहे. त्यांनी निवडणूक प्रक्रिया अधिक जलद, स्वच्छ, किफायतशीर आणि विश्वासार्ह बनवली आहे. काही वाद आणि शंका असूनही, योग्य सुरक्षा उपाय, VVPAT प्रणाली आणि निवडणूक आयोगाच्या कडक देखरेखीमुळे EVM प्रणालीवर जनतेचा विश्वास टिकून आहे.

“स्वच्छ निवडणूक ही सशक्त लोकशाहीची पहिली अट आहे आणि EVM ही त्या दिशेने भारताची ठाम पावले आहेत.”