टपाल मतदान (Postal Ballot) आणि प्रतिनिधी मतदान (Proxy Voting)

१. प्रस्तावना

लोकशाही व्यवस्थेचा कणा म्हणजे सार्वत्रिक प्रौढ मतदानाचा अधिकार. प्रत्येक पात्र नागरिकाला कोणत्याही अडथळ्यांशिवाय मतदान करता यावे, ही लोकशाहीची मूलभूत अपेक्षा आहे. मात्र प्रत्यक्षात अनेक नागरिक असे असतात की जे विविध कारणांमुळे मतदान केंद्रावर प्रत्यक्ष उपस्थित राहू शकत नाहीत. उदाहरणार्थ— संरक्षण दलातील कर्मचारी, निवडणूक कर्मचारी, दिव्यांग मतदार, ज्येष्ठ नागरिक, आजारी व्यक्ती, किंवा आपले निवासस्थान सोडून दूर असलेले नागरिक.

अशा मतदारांचा मतदानाचा हक्क अबाधित राहावा, यासाठी भारतीय निवडणूक व्यवस्थेत टपाल मतदान (Postal Ballot) आणि प्रतिनिधी मतदान (Proxy Voting) या विशेष मतदान पद्धतींची तरतूद करण्यात आली आहे. या दोन्ही पद्धती लोकशाहीच्या सर्वसमावेशकतेचे (Inclusive Democracy) प्रतीक आहेत.

२. टपाल मतदान (Postal Ballot) : अर्थ व संकल्पना

टपाल मतदान (Postal Ballot) म्हणजे—

ज्या मतदारांना मतदान केंद्रावर प्रत्यक्ष जाऊन मतदान करणे शक्य नाही, अशा मतदारांना टपालाद्वारे मतपत्रिका पाठवून त्यांच्याकडून मत घेण्याची पद्धत म्हणजे टपाल मतदान होय.

या पद्धतीत मतदार घरी किंवा कामाच्या ठिकाणी मतपत्रिका भरतो आणि ती सीलबंद स्वरूपात निवडणूक अधिकाऱ्यांकडे टपालाद्वारे परत पाठवतो.

३. टपाल मतदानाची कायदेशीर तरतूद

टपाल मतदानाची तरतूद पुढील कायदे व नियमांमध्ये करण्यात आली आहे—

• लोकप्रतिनिधित्व अधिनियम, 1951

• Conduct of Elections Rules, 1961

• निवडणूक आयोगाचे वेळोवेळी जारी केलेले निर्देश

या तरतुदींमुळे टपाल मतदानाला कायदेशीर वैधता प्राप्त झाली आहे.

४. टपाल मतदानासाठी पात्र मतदार (Categories of Postal Voters)

भारतामध्ये खालील प्रकारच्या मतदारांना टपाल मतदानाचा अधिकार आहे—

४.१ सेवा मतदार (Service Voters)

• भारतीय लष्कर

• निमलष्करी दल

• सीमा सुरक्षा दल

• परदेशात कार्यरत संरक्षण कर्मचारी

४.२ निवडणूक कर्मचारी

• मतदान अधिकारी

• सुरक्षा कर्मचारी

• निवडणूक व्यवस्थापनाशी संबंधित कर्मचारी

४.३ दिव्यांग मतदार

• शारीरिकदृष्ट्या अक्षम

• मतदान केंद्रावर येणे अशक्य असलेले

४.४ ज्येष्ठ नागरिक

• सामान्यतः ८० वर्षांवरील मतदार

• आरोग्यविषयक अडचणी असलेले

४.५ कोरोनासारख्या विशेष परिस्थितीत

• क्वारंटाईनमधील मतदार

• आपत्कालीन परिस्थितीतील मतदार

५. टपाल मतदानाची प्रक्रिया

टपाल मतदानाची प्रक्रिया पुढील टप्प्यांमध्ये पार पडते—

1. पात्र मतदाराने निवडणूक अधिकाऱ्यांकडे अर्ज करणे

2. निवडणूक अधिकारी मतपत्रिका पाठवतो

3. मतदार मतपत्रिकेवर आपले मत नोंदवतो

4. मतपत्रिका सीलबंद पाकिटात ठेवतो

5. प्रमाणपत्र (Declaration Form) भरतो

6. टपालाद्वारे मतपत्रिका परत पाठवतो

7. मतमोजणीच्या दिवशी टपाल मतांची मोजणी होते

६. टपाल मतदानाचे फायदे

६.१ मतदानाचा हक्क संरक्षित

• प्रत्यक्ष उपस्थिती नसतानाही मतदान शक्य

• लोकशाहीचा मूलभूत हक्क जपला जातो

६.२ सेवा मतदारांसाठी उपयुक्त

• देशसेवेत कार्यरत कर्मचाऱ्यांना मतदानाची संधी

६.३ दिव्यांग व ज्येष्ठ नागरिकांसाठी सोयीचे

• शारीरिक अडचणी असलेल्या मतदारांना मदत

६.४ मतदानातील सहभाग वाढतो

• एकूण मतदान टक्केवारी वाढते

७. टपाल मतदानाच्या मर्यादा व टीका

७.१ विलंबाचा धोका

• टपाल सेवा उशिरा झाल्यास मत अमान्य ठरू शकते

७.२ गोपनीयतेबाबत शंका

• घरच्या वातावरणात मतदान करताना दबाव येण्याची शक्यता

७.३ तांत्रिक व प्रशासकीय अडचणी

• कागदपत्रांची पूर्तता न झाल्यास मत बाद होऊ शकते

८. प्रतिनिधी मतदान (Proxy Voting) : अर्थ व संकल्पना

प्रतिनिधी मतदान (Proxy Voting) म्हणजे—

ज्या मतदाराला स्वतः मतदान करणे शक्य नाही, तो आपल्या वतीने दुसऱ्या विश्वासार्ह व्यक्तीस मतदान करण्यासाठी अधिकृत करतो, याला प्रतिनिधी मतदान म्हणतात.

ही पद्धत विशेषतः सेवा मतदारांसाठी वापरली जाते.

९. प्रतिनिधी मतदानाची कायदेशीर तरतूद

• लोकप्रतिनिधित्व अधिनियम, 1951

• Conduct of Elections Rules, 1961

• निवडणूक आयोगाचे निर्देश

प्रतिनिधी मतदानासाठी मतदाराने अधिकृत अर्ज करून प्रतिनिधी (Proxy) नेमावा लागतो.

१०. प्रतिनिधी मतदानासाठी पात्र मतदार

१०.१ सेवा मतदार

• संरक्षण दलातील कर्मचारी

• सीमावर्ती भागात तैनात कर्मचारी

१०.२ परदेशात नियुक्त कर्मचारी

• जेथे टपाल सेवा विश्वासार्ह नाही

११. प्रतिनिधी मतदानाची प्रक्रिया

1. सेवा मतदार प्रतिनिधी नेमतो

2. प्रतिनिधीचे नाव निवडणूक यादीत नोंदवले जाते

3. मतदानाच्या दिवशी प्रतिनिधी मतदान केंद्रावर जातो

4. मूळ मतदाराच्या वतीने मत नोंदवतो

१२. प्रतिनिधी मतदानाचे फायदे

१२.१ प्रत्यक्ष मतदानाची गरज नाही

• सेवा मतदारांसाठी अत्यंत उपयुक्त

१२.२ वेळ व खर्च बचत

• टपाल प्रक्रियेचा विलंब टळतो

१२.३ मतदानाचा हक्क सुरक्षित

• दूर असतानाही मत नोंदवता येते

१३. प्रतिनिधी मतदानावरील टीका

१३.१ गोपनीयतेचा प्रश्न

• प्रतिनिधी मतदाराच्या इच्छेनुसार मत देईल याची खात्री नसते

१३.२ गैरवापराची शक्यता

• दबाव, फसवणूक होण्याचा धोका

१३.३ लोकशाही मूल्यांवर परिणाम

• “स्वतः मतदान” या संकल्पनेला मर्यादा

१४. टपाल मतदान व प्रतिनिधी मतदान : तुलना

१५. निवडणूक आयोगाची भूमिका

निवडणूक आयोग—

• पात्रता निश्चित करतो

• प्रक्रिया पारदर्शक ठेवतो

• गैरवापर टाळण्यासाठी नियम लागू करतो

• वेळोवेळी सुधारणा करतो

१६. सुधारणा व भविष्यातील दिशा

1. ई-पोस्टल बॅलेट सिस्टम (ETPBS) चा विस्तार

2. दिव्यांग मतदारांसाठी अधिक सुविधा

3. गोपनीयता व सुरक्षा मजबूत करणे

4. जनजागृती कार्यक्रम

5. तांत्रिक सुधारणा

टपाल मतदान आणि प्रतिनिधी मतदान या पद्धती भारतीय लोकशाहीतील समावेशकतेचे जिवंत उदाहरण आहेत. या पद्धतींमुळे दूर असलेले, शारीरिकदृष्ट्या अक्षम किंवा देशसेवेत गुंतलेले नागरिकही आपला मतदानाचा हक्क बजावू शकतात. काही मर्यादा असूनही, निवडणूक आयोगाच्या सततच्या सुधारणा आणि तांत्रिक प्रगतीमुळे या पद्धती अधिक विश्वासार्ह होत आहेत.

“लोकशाही तेव्हाच पूर्ण होते, जेव्हा प्रत्येक नागरिकाचा आवाज ऐकला जातो – मग तो मतदान केंद्रावर असो किंवा टपालाद्वारे.”