🗳️ भारतातील निवडणुकांमध्ये आदर्श आचारसंहितेची भूमिका (Role of Model Code of Conduct (MCC) in Elections in India)

१. प्रस्तावना

भारत हे जगातील सर्वात मोठे लोकशाही राष्ट्र आहे. भारतीय लोकशाहीची खरी ओळख ही स्वतंत्र, निष्पक्ष आणि पारदर्शक निवडणूक प्रक्रियेतून निर्माण होते. लोकशाही यशस्वी होण्यासाठी केवळ संविधानातील तरतुदी पुरेशा नसून, निवडणूक प्रक्रियेत नैतिकता, शिस्त आणि समान संधी असणे आवश्यक असते.

परंतु निवडणुकांच्या काळात अनेकदा सत्ताधारी पक्षांकडून शासकीय यंत्रणेचा गैरवापर, पैशाचा प्रभाव, धर्म–जातीय भावनांचे राजकारण, खोटे प्रचार, धमक्या आणि हिंसाचार अशा अनैतिक पद्धतींचा अवलंब केला जातो. अशा प्रवृत्ती लोकशाहीच्या आत्म्याला घातक ठरतात.

या पार्श्वभूमीवर, निवडणुका स्वच्छ, मुक्त आणि निष्पक्ष राहाव्यात यासाठी भारतीय निवडणूक आयोगाने “आदर्श आचारसंहिता” (Model Code of Conduct – MCC) लागू केली आहे. ही आचारसंहिता निवडणूक प्रक्रियेतील नैतिक शिस्त निर्माण करणारी अत्यंत महत्त्वाची व्यवस्था आहे.

२. आदर्श आचारसंहितेचा अर्थ (Meaning of Model Code of Conduct)

आदर्श आचारसंहिता म्हणजे निवडणूक जाहीर झाल्यानंतर राजकीय पक्ष, उमेदवार, मंत्री, सरकार आणि प्रशासन यांनी कोणते आचार आणि मर्यादा पाळाव्यात याबाबत निवडणूक आयोगाने तयार केलेली नैतिक वर्तणूक नियमावली होय.

ही संहिता कोणत्याही कायद्याचा भाग नसली तरी तिचे पालन करणे राजकीय दृष्ट्या आणि लोकशाही मूल्यांच्या दृष्टीने अत्यावश्यक मानले जाते.

आचारसंहितेचा मुख्य उद्देश असा आहे की—

• सत्ताधारी पक्षाला अनुचित फायदा मिळू नये

• विरोधी पक्षांना समान संधी मिळावी

• मतदारांवर कोणताही दबाव किंवा प्रलोभन टाकले जाऊ नये

• निवडणुकीचे वातावरण शांत, सुसंस्कृत आणि निष्पक्ष राहावे

३. आदर्श आचारसंहितेचा ऐतिहासिक विकास (Historical Background)

भारतामध्ये आदर्श आचारसंहितेची संकल्पना प्रथम १९६० साली केरळ राज्यात उदयास आली. त्या काळात निवडणुकांदरम्यान वाढणारा तणाव आणि अनुचित प्रचार रोखण्यासाठी स्थानिक राजकीय पक्षांनी काही स्वेच्छेने आचारनियम स्वीकारले.

या प्रयोगाचे यश पाहून, १९६८ साली भारतीय निवडणूक आयोगाने संपूर्ण देशभरासाठी आदर्श आचारसंहिता लागू केली.

मात्र सुरुवातीच्या काळात ही संहिता फारशी प्रभावी नव्हती. ती केवळ कागदोपत्री मर्यादित होती.
१९९० च्या दशकात मुख्य निवडणूक आयुक्त टी. एन. शेशन (T. N. Seshan) यांच्या कार्यकाळात आचारसंहितेला खऱ्या अर्थाने बळकटी मिळाली.

शेशन यांनी निवडणूक आयोगाला “दंतहीन वाघ” न राहता सशक्त घटनात्मक संस्था बनवले.
त्यांच्या कठोर भूमिकेमुळे आचारसंहिता प्रभावीपणे अंमलात येऊ लागली.

४. आचारसंहितेची अंमलबजावणी (When and How MCC is Enforced)

• आचारसंहिता निवडणुका जाहीर होताच लागू होते.

• ती निवडणुकीचा निकाल जाहीर होईपर्यंत लागू राहते.

• ती केंद्र सरकार, राज्य सरकार, मंत्री, सर्व शासकीय अधिकारी, राजकीय पक्ष आणि उमेदवारांवर लागू असते.

या कालावधीत निवडणूक आयोग प्रशासनावर थेट नियंत्रण ठेवतो आणि निवडणुकीशी संबंधित सर्व निर्णय आयोगाच्या परवानगीनेच घेतले जातात.

५. आदर्श आचारसंहितेतील प्रमुख तरतुदी (Main Provisions of MCC)

आचारसंहितेतील नियम पुढील प्रमुख घटकांमध्ये विभागता येतात—

(अ) सरकार आणि मंत्र्यांसाठी नियम

1. निवडणूक काळात सरकार कोणतीही नवीन योजना, प्रकल्प, अनुदान किंवा सवलत जाहीर करू शकत नाही.

2. शासकीय निधी, वाहन, इमारती, कर्मचारी यांचा राजकीय प्रचारासाठी वापर निषिद्ध आहे.

3. मंत्र्यांनी त्यांच्या पदाचा उपयोग मतदारांवर प्रभाव टाकण्यासाठी करू नये.

4. निवडणूक काळात नियुक्त्या, बदली किंवा पदोन्नती आयोगाच्या परवानगीशिवाय करता येत नाहीत.

5. सरकारी जाहिराती थांबवाव्या लागतात.

(आ) राजकीय पक्ष व उमेदवारांसाठी नियम

1. धर्म, जात, भाषा, प्रांत किंवा पंथाच्या आधारावर मतांची मागणी करणे बंदी आहे.

2. विरोधकांवर खोटे, अपमानास्पद किंवा द्वेषपूर्ण आरोप करता येत नाहीत.

3. मतदारांना पैसे, भेटवस्तू, मद्य किंवा अन्य प्रलोभने देणे गुन्हा आहे.

4. प्रचारासाठी ध्वनीप्रदूषणाच्या नियमांचे पालन करणे आवश्यक आहे.

5. सैन्य, शहीद किंवा धार्मिक स्थळांचा वापर करून मतांची मागणी करता येत नाही.

(इ) प्रचार, सभा आणि रॅलीसंबंधी नियम

1. सभा, मोर्चे, रॅली यासाठी प्रशासनाची पूर्वपरवानगी आवश्यक आहे.

2. सार्वजनिक शांतता आणि वाहतुकीला अडथळा निर्माण होईल असे वर्तन करू नये.

3. खाजगी मालमत्तेवर प्रचार साहित्य लावण्यासाठी मालकाची परवानगी आवश्यक आहे.

4. मतदान केंद्राच्या १०० मीटर परिसरात प्रचार पूर्णतः बंदी आहे.

5. मतदानाच्या आधीचा मौन कालावधी (Silence Period) काटेकोरपणे पाळावा लागतो.

(ई) प्रशासन व पोलिस यंत्रणेसाठी नियम

1. सर्व शासकीय अधिकारी राजकीयदृष्ट्या तटस्थ राहतील.

2. कोणत्याही पक्षाला विशेष वागणूक दिली जाणार नाही.

3. निवडणूक आयोगाच्या आदेशांचे पालन करणे बंधनकारक आहे.

4. कायदा व सुव्यवस्था राखण्याची संपूर्ण जबाबदारी प्रशासनावर असते.

६. भारतातील निवडणुकांमध्ये आचारसंहितेची भूमिका (Role of MCC in Indian Elections)

(१) मुक्त आणि निष्पक्ष निवडणुकांची हमी

आचारसंहिता लागू झाल्यानंतर सत्ताधारी पक्षाला शासकीय सत्तेचा गैरवापर करता येत नाही. त्यामुळे सर्व पक्षांना समान संधी (Level Playing Field) मिळते.

(२) शासकीय यंत्रणेचा गैरवापर रोखणे

पूर्वी निवडणुकांपूर्वी सरकारे लोकप्रिय निर्णय जाहीर करून मतदारांना आकर्षित करत. आचारसंहिता हे प्रकार रोखते.

(३) पैशाचा, शक्तीचा आणि गुन्हेगारीचा प्रभाव कमी करणे

आचारसंहिता पैशाचे वाटप, धमक्या, गुंडगिरी, हिंसाचार यावर नियंत्रण ठेवण्यास मदत करते.

(४) निवडणूक प्रक्रियेत शिस्त आणि शांतता राखणे

सभा, प्रचार, मतदान व मतमोजणी या सर्व टप्प्यांवर शिस्त राखली जाते, त्यामुळे हिंसाचार कमी होतो.

(५) मतदारांचा लोकशाहीवरील विश्वास वाढवणे

मतदारांना खात्री वाटते की निवडणूक प्रक्रिया निष्पक्ष आहे. त्यामुळे मतदानाचा उत्साह वाढतो.

(६) निवडणूक आयोगाची भूमिका मजबूत करणे

आचारसंहितेमुळे निवडणूक आयोग एक प्रभावी, स्वतंत्र आणि विश्वासार्ह संस्था म्हणून उदयास आला आहे.

७. टी. एन. शेशन यांचा आचारसंहितेवरील प्रभाव

टी. एन. शेशन यांच्या काळात—

• आचारसंहितेचे उल्लंघन करणाऱ्यांवर कठोर कारवाई

• सरकारी गाड्यांचा प्रचारासाठी वापर थांबवला

• मतदार ओळखपत्रांची सक्ती

• निवडणूक खर्चावर मर्यादा

यामुळे आचारसंहिता निवडणूक व्यवस्थेचा केंद्रबिंदू बनली.

८. आचारसंहितेचे उल्लंघन व कारवाई

उल्लंघन झाल्यास—

1. इशारा किंवा नोटीस

2. प्रचारबंदी

3. अधिकाऱ्यांची बदली

4. एफआयआर व कायदेशीर कारवाई

९. आदर्श आचारसंहितेच्या मर्यादा

1. आचारसंहिता कायदेशीर दर्जा नसलेली आहे.

2. सोशल मीडियावरील प्रचार नियंत्रित करणे कठीण.

3. राजकीय दबाव

4. मतदारांची अपुरी जागरूकता

१०. सुधारणा व शिफारसी

1. आचारसंहितेला कायदेशीर दर्जा द्यावा.

2. डिजिटल व सोशल मीडिया आचारसंहिता लागू करावी.

3. मतदार जनजागृती वाढवावी.

4. निवडणूक आयोगाचे अधिकार वाढवावेत.

आदर्श आचारसंहिता ही भारतीय निवडणूक व्यवस्थेचा नैतिक कणा आहे. ती निवडणुकीला केवळ प्रक्रिया न ठेवता लोकशाही मूल्यांची अभिव्यक्ती बनवते.

जर आचारसंहिता काटेकोरपणे पाळली गेली, तर भारतीय लोकशाही अधिक सशक्त, पारदर्शक आणि विश्वासार्ह बनेल.

“स्वच्छ निवडणुका म्हणजेच मजबूत लोकशाही.”